Ruột Viết #2: Imposter Syndrome

Ruột Viết / Bởi

Tại sao thành công không khiến bạn hạnh phúc?

Ruột Viết

“Ruột Viết” là chuỗi bài viết từ Chuyện Đọc, xoay quanh những khía cạnh tâm lý, cảm xúc và hành vi cá nhân, để hiểu mình rõ hơn và sống cùng mình tốt hơn mỗi ngày.

"Có phải bạn đang giả vờ?"
Bạn vừa nhận tin thăng chức. Tin nhắn chúc mừng gửi đến tấp nập. Nhưng thay vì vui sướng, một câu hỏi quen thuộc lại hiện lên: "Có nhầm không đây, mình mà được thăng chức á?"
Hay khi nhận điểm 10 môn chuyên ngành, bạn lại nghĩ: "Lần này đề dễ thôi, may mắn đó!" dù đã thức đêm ôn bài.

Nếu những tình huống này nghe quá đỗi quen thuộc với bạn thì xin chào mừng bạn đến vớ­­i “Hội chứng Kẻ Mạo Danh” (Imposter Syndrome) – tên trộm thầm lặng đánh cắp niềm vui thành công của bạn. Theo nhiều nghiên cứu và khảo sát, hội chứng kẻ mạo danh phổ biến ở cả nam và nữ và ở nhiều nhóm tuổi (thanh thiếu niên đến chuyên gia giàu kinh nghiệm), với mức độ phổ biến từ 9% – 82% tùy thuộc phần lớn vào công cụ sàng lọc và ngưỡng được sử dụng để đánh giá các triệu chứng. [1]

Phần 1: Imposter Syndrome Là Gì?

Hội chứng kẻ mạo danh (Imposter Syndrome – IS) là một hiện tượng sức khỏe hành vi, với mô tả là sự tự nghi ngờ về trí tuệ, kỹ năng hoặc thành tựu ở những cá nhân có thành tích cao. Những cá nhân này không thể tiếp nhận thành công của chính mình và từ đó trải qua những cảm giác nghi ngờ bản thân, lo âu, trầm cảm, và/hoặc lo sợ bị lộ tẩy như một kẻ lừa đảo trong công việc, bất chấp những bằng chứng khách quan và có thể kiểm chứng được về sự thành đạt của họ. [2]
Các thuật ngữ “hội chứng kẻ mạo danh” (imposter syndrome) và “hiện tượng kẻ mạo danh” (imposter phenomenon – IP) được sử dụng thay thế cho nhau, với “IP” ngày càng được sử dụng phổ biến hơn trong các tài liệu gần đây.

Hội chứng kẻ mạo danh lần đầu tiên được Clance và Imes mô tả ở những phụ nữ chuyên nghiệp có thành tích cao vào năm 1978, [3] và thu hút sự chú ý rộng rãi của công chúng sau cuốn sách năm 1985 của Clance. [4] Nhưng các nghiên cứu gần đây hơn đã ghi nhận hội chứng mạo danh này xuất hiện ở cả nam lẫn nữ, trong nhiều môi trường chuyên môn khác nhau, và ở nhiều nhóm sắc tộc và chủng tộc. [5]

Vòng lặp “địa ngục” của Kẻ Mạo Danh:

  1. Nhận nhiệm vụ mới/thử thách -> Lo sợ cực độ (“Mình không làm được đâu.”)
  2. Làm việc quá sức (hoặc trì hoãn đến phút chót rồi làm cuống cuồng) để “bù đắp”.
  3. Đạt kết quả tốt -> Gán cho yếu tố bên ngoài (“May quá đề dễ.”, “Sếp/Trời thương thôi!”)
  4. Từ chối lời khen/chứng nhận (“Do team giỏi, không phải mình.”)
  5. Áp lực cho lần sau cao hơn -> Quay lại bước 1.

Kết quả: Kiệt sức, lo âu, và dù thành công đi chăng nữa thì vẫn… không cảm thấy vui!

Phần 2: Tại Sao Thành Công Lại Không “Xóa Bỏ” Được Kẻ Mạo Danh?

Ảo tưởng về “sự xứng đáng”

Người mắc IS thường có một niềm tin sai lệch: “Người thực sự giỏi phải biết tất cả, không bao giờ sai, thành công đến dễ dàng”. Khi họ phải nỗ lực, vật lộn hay mắc lỗi (điều hoàn toàn bình thường), họ xem đó là “bằng chứng” cho thấy họ là kẻ mạo danh.

Thành công = Áp lực lớn hơn

Càng thành công, hình ảnh “người giỏi” trong mắt người khác càng lớn -> nỗi sợ bị “lộ mặt” càng kinh khủng. “Lần này may mắn qua mặt được họ, lần sau chắc chết!” – tiếng nói đó luôn đánh úp họ.

Niềm vui bị “Đánh cắp” 

Thay vì tận hưởng thành quả, năng lượng của họ lại dồn hết vào:

  • Nghi ngờ bản thân: “Mình có xứng không?”
  • Lo lắng tương lai: “Lần sau làm sao đây?”
  • So sánh: “Người khác giỏi hơn mình nhiều!”

Thành công của họ luôn bị che phủ bởi một lớp sương mù của sự bất an và mệt mỏi.

Vấn đề nằm ở niềm tin, không nằm ở thành tích

IS bắt nguồn từ niềm tin sâu xa “Mình không đủ giỏi, không đủ tốt”. Không thành công nào đủ lớn để lấp đầy cái hố sâu này nếu ta không thay đổi chính niềm tin ấy.

Phần 3: Ai Dễ “Nuôi” Kẻ Mạo Danh Nhất?

  • Phụ nữ trẻ (Đặc biệt trong lĩnh vực STEM1, lãnh đạo)
  • Định kiến giới vô hình: Áp lực phải chứng minh bản thân trong môi trường nam giới chiếm ưu thế.
  • Xu hướng khiêm tốn thái quá: Khó nhận công lao, hay nói “Nhờ mọi người giúp” thay vì “Mình đã làm rất tốt”.

Nghiên cứu của Clance & Imes ban đầu tập trung vào nhóm này, và cho đến ngày nay, nhóm đối tượng này vẫn rất phổ biến.

  • Người mới đi làm (Fresher, Intern)
  • “Cá nhỏ giữa biển lớn”: Từ môi trường quen thuộc (đại học) bước vào công ty đầy “cao thủ”, cảm thấy nhỏ bé, thiếu kinh nghiệm để tự đánh giá năng lực thật.
  • Áp lực “chứng tỏ”: Sợ thất bại, sợ không đáp ứng kỳ vọng.
  • Người thuộc nhóm thiểu số (trong ngành/lĩnh vực): Áp lực đại diện (“Mình thất bại là người ta nghĩ cả nhóm kém”).
  • Người theo Chủ nghĩa Hoàn Hảo (Perfectionist): Luôn đặt mục tiêu quá cao, thấy mình chưa bao giờ đủ tốt.
  • Người từng bị đánh giá thấp: Gia đình ít khen, hay so sánh; giáo viên/bạn bè từng coi thường năng lực.

Phần 4: Giúp Bạn “Quản lý” Kẻ Mạo Danh

Cũng như nhiều vấn đề sức khỏe tinh thần khác, hội chứng kẻ mạo danh không có một nguyên nhân duy nhất mà thường do nhiều yếu tố kết hợp lại. Vậy nên, để cải thiện đôi khi chúng ta cần đến những thay đổi bên ngoài bản thân — như một môi trường học tập hay làm việc an toàn, cởi mở và lành mạnh.

Tuy nhiên, bạn vẫn có thể làm nhiều điều để tự giúp mình. Dưới đây là một vài cách đơn giản bạn có thể thử để đối phó với “kẻ mạo danh” trong mình:

  1. Gọi Tên “Kẻ Lừa Đảo”:
    • Khi cảm giác “Mình là đồ giả” xuất hiện, hãy dừng lại và thừa nhận: “À, ‘Kẻ Mạo Danh” của mình đang lên tiếng đấy. Đây chỉ là cảm giác, không phải sự thật.”
    • Bình thường hóa nó: “Rất nhiều người từng trải qua, mình không phải ngoại lệ. Nó sẽ qua.”
  2. Lập “Bằng Chứng Ngược” Trên Điện Thoại:
    • Mở Notes/Google Keep, tạo list “Lý Do Mình Xứng Đáng”. Ghi vào đó:
      • Thành tích cụ thể (dù nhỏ: hoàn thành dự án đúng hạn, được khách hàng khen).
      • Kỹ năng bạn có (giao tiếp tốt, giải quyết lỗi tech nhanh, viết lách hay…).
      • Lời khen chân thành bạn nhận được (copy paste vào luôn!).
    • Mở list này ra mỗi khi “Kẻ Mạo Danh” gõ cửa. Nhìn vào sự thật.
  3. Viết Lại “Kịch Bản” Thành Công:
    • Thành công lần này do đâu? Hãy phân tích thật lòng:
      • May mắn: 10% (gặp thời cơ, gặp mentor tốt…).
      • Yếu tố bên ngoài: 20% (team hỗ trợ, nguồn lực…).
      • Nỗ lực & kỹ năng của bạn: 70% (chăm chỉ nghiên cứu, nền tảng kiến thức vững, kỹ năng thuyết phục, tư duy giải quyết vấn đề…).
    • Thay câu nói: Từ “May quá!” thành “Mình đã cố gắng và xứng đáng!”
  4. Chia Sẻ Là Vũ Khí Tuyệt vời:
    • Tâm sự với người bạn tin cậy: “Nè, mình vừa được ABC nhưng cứ thấy lo lo, sợ không làm nổi…” Bạn sẽ ngạc nhiên vì họ:
      • Đồng cảm: “Hic mình cũng hay bị vậy.”
      • Cho bạn góc nhìn khách quan: “Mày giỏi thật mà, đừng nghĩ vậy!”
    • Đọc chia sẻ của người bạn ngưỡng mộ về trải nghiệm này. Bạn không đơn độc!
  5. Đón Nhận “Sai” Như Một Người Bạn Học:
    • Thất bại/sai sót không phải là bằng chứng bạn “không xứng”. Nó là dữ liệu để bạn học hỏi.
    • Hỏi: “Mình học được gì từ lỗi này?” thay vì “Mình đúng là đồ bỏ đi!”
  6. Tập “Nở Nụ Cười Nhận Lời Khen”:
    • Lần tới ai khen bạn, đừng vội phủ nhận (“Không có gì đâu!”, “May thôi!”)
    • Hãy hít sâu, mỉm cười và nói: “Cảm ơn bạn, mình rất vui khi nghe điều đó!” hoặc “Cảm ơn, mình đã rất cố gắng cho việc này.”
    • Luyện tập sẽ giúp bạn tin mình xứng đáng.
  7. Khi Nào Cần Đến Chuyên Gia?
    • Việc điều trị và kiểm soát hội chứng kẻ mạo danh sẽ khác nhau tùy thuộc vào mức độ ảnh hưởng của IS đến cuộc sống của một cá nhân. Nếu cảm giác này chi phối mọi suy nghĩ, gây lo âu, mất ngủ, chán ăn, trầm cảm, hoặc ngăn bạn nhận cơ hội tốt, việc gặp chuyên gia và có phương pháp điều trị phù hợp sẽ là quyết định đúng đắn.

Thành công thực sự không phải là không còn cảm thấy nghi ngờ bản thân. Thành công là vẫn hành động dù trong tim còn đang run sợ. 
Hãy nhớ: Không phải chỉ là may mắn ngẫu nhiên khi bạn đạt được những thành tựu, nhận được một lời khen, hay vẫn chấp nhận thử thách, làm những điều mới, mà còn là kết quả của trí tuệ, sự chăm chỉ, lòng kiên trì và cả tâm huyết của bạn nữa. Bạn xứng đáng được tận hưởng niềm vui từ chính thành quả mình tạo ra.

Tham khảo:

[1] Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Nelson, R. S., Cokley, K. O., & Hagg, H. ­­­­K. (2020). Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review. Journal of general internal medicine, 35(4), 1252–1275. https://doi.org/10.1007/s11606-019-05364-1

[2] Kolligian Jr, J., & Sternberg, R. J. (1991). Perceived fraudulence in young adults: Is there an’imposter syndrome’?. Journal of personality assessment, 56(2), 308-326.

[3] Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, research & practice, 15(3), 241.

[4] Clance, P. R. (1986). The impostor phenomenon: When success makes you feel like a fake. Bantam Books.

[5] Harvey, J. C., & Katz, C. (1985). If I’m so successful, why do I feel like a fake?: The impostor phenomenon. New York: St. Martin’s Press.

Chú thích:

  1. Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật), và Mathematics (Toán học) ↩︎

Khám phá thêm từ Chuyện Đọc

Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.

Bài Viết Liên Quan