Milan Kundera và Philip Roth – Sách cười và Lãng quên – P. I

Bài phỏng vấn được thực hiện bởi Philip Roth, đăng trên tờ The New York Time tháng 11 năm 1980, gồm những trao đổi về mối bận tâm của Milan Kundera đối với sự suy tàn của nền văn hóa Châu Âu, về cuộc sống lưu vong của nhà văn tại Pháp và về cuốn sách mới nhất của ông “Sách Cười và Lãng Quên”…

Vì thời lượng của bài phỏng vấn khá dài nên Chuyện đăng bài thành hai kỳ, xin mời các bạn đón đọc.

_____

Bài phỏng vấn này được chiết lọc từ hai cuộc đối thoại của tôi và Milan Kundera sau khi tôi được đọc bản thảo của bản dịch cuốn “Sách cười và lãng quên” của anh – một đoạn là khi anh ghé thăm London lần đầu, và đoạn còn lại là khi lần đầu anh ghé thăm US. Những chuyến viếng thăm này của anh đều được khởi hành từ Pháp; từ năm 1975, anh và vợ đã sống ở Reenes như những người dân nhập cư, tại đây anh dạy học trong trường Đại học, và bây giờ là ở Paris. Trong suốt cuộc nói chuyện của chúng tôi, Kundera thỉnh thoảng nói bằng tiếng Pháp và hầu như nói bằng tiếng Séc, và vợ của ông Vera là người phiên dịch cho chúng tôi. Phần tiếng Séc cuối được dịch sang tiếng Anh bởi Peter Kussi.

Philip Roth: Anh có nghĩ rằng tận thế sẽ đến sớm?

Milan Kundera: Nó còn phụ thuộc vào việc anh dùng chữ “sớm” như thế nào.

Philip Roth: Là ngày mai hoặc ngày mốt.

Milan Kundera: Cảm giác cho rằng thế giới sẽ bị tàn phá là một thứ cảm giác cổ xưa rồi.

Philip Roth: Vậy giờ chúng ta không còn phải lo lằng gì nữa?

Milan Kundera: Ngược lại là đằng khác. Nếu một nỗi sợ đã tồn tại trong tâm trí loài người hàng thế kỷ như thế thì hẳn phải có điều gì đó để nói về nó.

Philip Roth: Trong bất cứ hoàn cảnh nào thì với tôi, mối quan tâm này chính là cái nền tương phản cho tất cả những câu chuyện trong cuốn sách mới đây, thậm chí là những câu chuyện khởi phát từ khiếu hài hước tự nhiên không thể bàn cãi được của anh.

Milan Kundera: Nếu một người bảo tôi khi tôi còn là một cậu nhóc: một ngày nào đó, cậu sẽ thấy đất nước của cậu biến mất khỏi thế giới, tôi sẽ cho rằng điều đó thật vô nghĩa, vì đó là điều mà tôi chẳng thể nào tưởng tượng được. Một người đàn ông biết rằng mình sẽ chết, nhưng anh ta luôn đảm bảo rằng đất nước của anh sẽ sở hữu một cuộc đời vĩnh cửu. Nhưng sau cuộc xâm lược của người Nga năm 1968, mỗi người dân Séc đều phải đối mặt với ý nghĩ rằng đất nước của anh ta có thể bị tẩy xóa một cách lặng lẽ khỏi Châu Âu, chỉ như năm thập kỷ trước bốn mươi ngàn người Ukraina đã biến mất một một cách yên lặng nhất khỏi bản đồ thế giới mà không ai chú ý đến. Hoặc người Lithuania. Anh có biết là vào thế kỷ 17, Lithuania là một quốc gia châu Âu hùng mạnh? Ngày nay, người Nga giữ những người Lithuania như một sự bảo trợ cho một bộ tộc sắp diệt vong; người ngoài không thể tiếp cận họ và sẽ hầu như chẳng biết gì về sự tồn tại của họ.

Tôi không biết chắc chắn điều gì đang chờ đợi đất nước của tôi trong tương lại. Nhưng tôi chắc chắn là người Nga sẽ làm mọi thứ họ có thể để hòa lẫn nó dần dần vào nền văn minh của nước họ. Không ai biết họ sẽ thành công hay không. Nhưng khả năng thì vẫn còn ở đây. Và sự đột ngột nhận thấy rằng một khả năng như thế có thể tồn tại là đã đủ để một người thay đổi nhận thức về cuộc đời của mình. Ngày nay, tôi thậm chí còn thấy rằng, châu Âu thực sự rất mỏng manh và dễ chết.

Philip Roth: Và dẫu cho, định mệnh của đông Âu và tây Âu về căn bản là những vấn đề khác nhau?

Milan Kundera: Theo quan niệm văn hóa lịch sử, đông Âu chính là Nga, với lịch sử khá đặc biệt đã bám chặt vào thế giới La mã phương đông. Bohemia, Poland, Hungary, cũng giống như người Áo, chưa bao giờ là một phần của đông Âu. Từ ban đầu họ đã dự phần vào những cuộc hành trình lớn của nền văn minh Tây Âu, với Gothic, với Phục Hưng và với cuộc Cải tổ của họ – một phong trào mà rõ ràng là bắt nguồn từ vùng này.

Chính là ở đây, ở trung tâm Châu âu, nơi văn hóa hiện đại tìm thấy cho chính nó những thúc đẩy to lớn nhất; phân tâm học, cấu trúc học, cấu trúc mười hai âm, âm nhạc của Bartuk, thẩm mỹ mới trong tiểu thuyết của Kafka và Musil. Cuộc sáp nhập sau chiến tranh của trung tâm Châu Âu (hoặc ít nhất là phần lớn của nó) bởi nền văn minh Nga khiến cho nền văn hóa phía tây mất đi trọng lượng của nó. Đó chính là sự kiện ý nghĩa nhất trong lịch sử phương Tây của thế kỷ của chúng ta, và chúng ta không thể gạt đi được cái khả năng rằng kết thúc của phía trung tâm Châu Âu sẽ là cột mốc đánh dấu cho khởi đầu của sự kết thúc toàn Châu Âu.

Philip Roth: Trong suốt Mùa xuân Prague, tiểu thuyết “Trò đùa” và câu chuyện “Những mối tình nực cười” của anh đã được in 150.000 bản. Sau sự xâm lấn của người Nga, anh đã bị loại khỏi chức vụ giảng dạy ở học viện phim ảnh và tất cả những cuốn sách của anh đều bị gỡ khỏi giá sách trong những thư viện công cộng. Bảy năm sau anh và vợ của mình gói một vài cuốn sách và bộ quần bộ vào cốp xe và lái xe đến nước Pháp, nơi anh trở thành một trong những nhà văn ngoại quốc được đọc rộng rãi nhất. Anh cảm thấy như thế nào khi trở thành người sống lưu vong?

Milan Kundera: Đối với một nhà văn, kinh nghiệm sống tại nhiều quốc gia là một ân huệ to lớn. Anh có thể chỉ hiểu thế giới nếu anh nhìn nó từ nhiều mặt. Cuốn sách gần đây nhất của tôi, cuốn được hình thành ở Pháp, bộc lộ một không gian địa lý đặc biệt: Những sự kiện xảy ra ở Pháp được nhìn thấu qua lăng kính của một người Prague. Nó chính là cuộc chạm trán của hai thế giới.

Ở một phía, quê hương của tôi: chỉ trong nửa thế kỷ, nó đã trải qua nền dân chủ, chủ nghĩa phát-xít, cuộc cách mạng hóa, sự khủng bố của Stalin cũng như sự tan rã của chủ nghĩa Stalin, sự chiếm đóng của người Đức và người Nga, sự trục xuất hàng loạt, cái chết của phương Tây trên chính mảnh đất của nó. Vì vậy mà nó chìm dưới sức nặng của lịch sử, và nhìn vào thế giới với đôi mắt của những nhà hoài nghi.

Ở một phía khác, nước Pháp: trong hàng thế kỷ nó là trung tâm của thế giới và ngày nay nó đang phải gánh chịu sự thiếu vắng các sự kiện lịch sử trọng đại. Đây chính là lý do nó thích thú với tình hình của chủ nghĩa cấp tiến. Nó chính là sự kỳ vọng đầy trữ tình và dễ kích động về một vài chiến công của chính nó, thứ vẫn còn chưa đến, và sẽ không bao giờ đến.

Philip Roth: Anh sống ở Pháp như một người lạ hay anh cảm thấy thoải mái như ở nhà?

Milan Kundera: Tôi thật sự thích văn hóa Pháp và tôi nợ nó nhiều. Đặc biệt là đối với văn chương cũ. Rebelais là nhà văn đáng mến nhất đối với tôi. Và Diderot. Tôi yêu “Jacques le fataliste” của ông nhiều như tôi yêu Laurence Sterne. Đấy điều là những nhà thí nghiệm vĩ đại nhất mọi thời đại về các dạng của tiểu thuyết. Và thì nghiệm của họ chính là, để mà nói, sự tiếu lâm, sự hạnh phúc và niềm vui, thứ đã biến mất trong văn chương Pháp ngày nay và là thứ mà không có nó nghệ thuật chỉ hoàn toàn là sự vô nghĩa. Sterne và Diderot hiểu được tiểu thuyết là một trò chơi lớn. Họ khám phá ra sự hài hước trong dạng tiểu thuyết.

Khi tôi nghe những tranh luận của nhiều học giả cho rằng tiểu thuyết đã cạn kiệt hết khả năng, thì tôi lại hoàn toàn có một cảm xúc ngược lại: trong tiến trình lịch sử, tiểu thuyết đã bị nhỡ rất nhiều khả năng của nó. Ví dụ như, sự thôi thúc cho sự phát triển của tiểu thuyết được ẩn giấu trong Sterne và Diderot đã không được bất cứ một người kế thừa nào đón nhận.

Philip Roth: Cuốn sách mới nhất của anh không được gọi là một cuốn tiểu thuyết, và tuy nhiên trong một bài viết anh đã tuyên bố rằng: Cuốn sách này là một tiểu thuyết theo một dạng biến thể. Vậy thì, nó có phải là một tiểu thuyết hay không?

Milan Kundera: Theo chính đánh giá mỹ thuật của bản thân tôi thì nó thực sự là một cuốn tiểu thuyết, nhưng tôi không hề mong được áp đặt ý kiến của mình lên bất cứ ai. Luôn có một sự tự do mênh mông tiềm ẩn trong thể loại tiểu thuyết. Nó sẽ là sai lầm nếu cứ tìm kiếm một kiểu cấu trúc nhất định như một định hướng không thể xâm phạm của tiểu thuyết.

Philip Roth: Tuy nhiên, chắc chắn là vẫn có những thứ khiến tiểu thuyết là một tiểu thuyết, những thứ giới hạn sự tự do này.

Milan Kundera: Một tiểu thuyết là một tổng hợp văn xuôi dài dựa trên trò chơi tạo dựng những nhân vật. Đây là giới hạn duy nhất. Theo thuật ngữ tổng hợp mà tôi có trong đầu, khao khát của một tiểu thuyết gia chính là thấu hiểu được chủ đề của mình từ khắp mọi khía cạnh và theo một cách trọn vặn nhất có thể. Luận văn châm biếm, tiểu thuyết trường thuật, các đoạn tự truyện, sự thật lịch sử, sự bay bổng viễn tưởng: khả năng tổng hợp của tiểu thuyết là khả năng kết nối mọi thứ thành một thể thống nhất như những âm thanh của âm nhạc phức hợp. Sự thống nhất của một cuốn sách cần không chỉ xuất phát từ cốt truyện, mà còn được cung cấp bởi chủ đề. Trong cuốn tiểu thuyết gần đây nhất của tôi, có hai chủ đề như thế: là tiếng cười và sự lãng quên.

 Đọc Phần II