Flannery O'Connor sinh năm 1925 tại Milledgeville, Georgia. Bà theo học tại trường đại học dành cho nữ ở quê nhà, năm 22 tuổi bà chuyển đến phía Bắc để theo học tại Trường Viết văn thuộc Đại học Iowa. Năm 1951, bà mắc bệnh lupus ban đỏ, một căn bệnh không thể chữa khỏi, và trở về Milledgeville sống cùng mẹ cho đến khi qua đời mười ba năm sau đó.
Sau khi qua đời, bà được trao Giải thưởng Sách Quốc gia cho tuyển tập The Complete Stories of Flannery O'Connor (1971). Ngoài ra, bà còn xuất bản hai tuyển tập truyện ngắn khác là Khó mà tìm được một người tốt (A Good Man is Hard to Find (1955)) và Mọi thứ lên cao đều hội tụ (Everything That Rises Must Converge (1965)). Bà cũng viết hai tiểu thuyết là Kẻ hung bạo chiếm lấy nó (The Violent Bear It Away (1960)) và Dòng máu khôn ngoan (Wise Blood (1952)), cùng một tập tiểu luận có tựa đề Mystery and Manners: Occasional Prose (1969).
Bài viết bên dưới có chứa tình tiết truyện Dòng Máu Khôn Ngoan – Flannery O’Connor
Dòng Máu Khôn Ngoan (1952), tiểu thuyết đầu tay của Flannery O’Connor, là một tác phẩm táo bạo và đầy thách thức, đào sâu vào những chủ đề tôn giáo, đặc biệt là hành trình tìm kiếm ý nghĩa và bản sắc tinh thần. Với tài năng hiếm có, O’Connor kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố kỳ quái, biến đổi những điều quen thuộc thành những hình ảnh gợi mở các tầng ý nghĩa sâu sắc. Qua đó, bà dựng nên một thế giới tâm linh rạn nứt, mà trung tâm của nó là Hazel Motes, một cựu binh trẻ tuổi, bị giằng xé bởi những ám ảnh của đức tin và sự cứu rỗi.
Hazel Motes là biểu tượng cho một cuộc đấu tranh đầy nghịch lý. Anh kiên quyết vứt bỏ đức tin song các hành động của anh lại càng nhấn mạnh sức nặng của tôn giáo trên con đường vứt bỏ, chứng minh ý chí tự do hư vô này. Hành trình đen tối nhưng cũng đầy những tình huống phi lý gây cười của anh đặt ra những câu hỏi sâu sắc về tình trạng con người và khát vọng tìm thấy sự thật trong một xã hội hỗn loạn và bất an.
Hazel Motes: Một “Christian Malgré Lui” — Tín đồ Thiên Chúa bất đắc dĩ (1)
Ảnh Hưởng Từ Tôn Giáo Truyền Thống
Hazel Motes (Haze) lớn lên trong một môi trường tôn giáo khắc nghiệt, nơi anh thường xuyên được nhắc nhở về tội lỗi và sự cứu chuộc. Người ông của Haze, một mục sư với phong cách thuyết giáo hùng hồn và đanh thép, là một hình tượng quyền uy mà Haze chịu nhiều ảnh hưởng, từ ngoại hình đến đức tin. Trong bài thuyết giảng của ông, như một lời tiên tri cho cuộc đời của đứa cháu nhỏ, ông nhấn mạnh rằng không ai có thể thoát khỏi sự hiện diện của Chúa: “Thằng bé đó đã được cứu chuộc và Chúa Jesus sẽ không bao giờ từ bỏ nó. Chúa Jesus sẽ không bao giờ cho phép nó quên đi chuyện nó đã được cứu chuộc.” (trg. 24) (2)
Haze lúc mười hai tuổi đã biết mình sẽ trở thành mục sư giống ông của mình. Tuy nhiên, hình ảnh “Chúa Jesus di chuyển từ cây này sang cây khác,” một “hình hài tả tơi dữ dội” trong đầu anh lại là nỗi kinh sợ khiến Haze cảm thấy bất an nhiều hơn là thanh thản.
Giáo phái không có Chúa Jesus
“Hãy nghe đây”, anh lớn tiếng gọi, “tôi sẽ thuyết giảng một giáo phái mới – giáo phái của sự thật mà không có Chúa Jesus Bị Đóng Đinh Trên Thập Giá.”
(trg. 61)
Haze thành lập “Giáo phái không có Chúa Jesus“ như một nỗ lực nhằm dập tắt sự hiện diện tâm linh dai dẳng và khẳng định quyền tự chủ của bản thân. Hành trình của Haze không chỉ đơn thuần là sự bác bỏ đức tin, mà là một cuộc thăm dò phức tạp và đầy mâu thuẫn về đức tin, sự nghi ngờ, và nhu cầu sâu sắc của con người đối với ý nghĩa.
Những tuyên bố của Haze rằng “chả có Sự Sa Ngã nào hết bởi chẳng có gì để mà sa ngã và cũng chả có Sự Cứu Chuộc nào hết vì chẳng có Sự Sa Ngã mà cũng chẳng có Sự Phán Xử bởi vì chẳng có hai cái trên. Chẳng có gì quan trọng hết ngoài chuyện Chúa Jesus là một tay nói láo.” (trg. 114) thể hiện sự bám rễ mãnh liệt của đức tin mà anh chối bỏ. Anh không hề thờ ơ với tôn giáo; thay vào đó, anh kiên quyết phản đối các nguyên lý truyền thống của nó, tạo ra một dạng chống tôn giáo đặc biệt và đáng lo ngại. Anh thuyết giáo rằng mình đang tìm kiếm sự thật, nhưng phương pháp của anh ta lại thông qua “báng bổ.”
Mối quan hệ giữa anh với bà Watts hay Sabbath Lily không phải vì tình dục mà là nỗ lực để chứng minh rằng anh không tin vào khái niệm tội lỗi. Việc anh lên kế hoạch quyến rũ Sabbath Lily vừa nhằm chế giễu đức tin của Hawks, vừa xuất phát từ mong muốn “dạy dỗ” một người khác về triết lý vô thần của mình: “Anh cảm thấy mình cần có một người đàn bà, không phải vì khoái lạc người đàn bà đó mang lại, mà để chứng tỏ rằng anh không tin vào tội lỗi bởi lẽ anh đã thực hành cái được thôi thúc;… Anh muốn có được ai đó mà mình có thể dạy dỗ.” (tr. 120) Haze dường như không thể tự do thoát khỏi đức tin, mà thực ra đang tuyệt vọng tìm cách tái cấu trúc nó theo thiết kế riêng của mình.
Nhân vật tiên tri đầy nghịch lý
Mặc dù Haze từ chối Chúa Jesus, anh lại vô tình trở thành một hình tượng của các nhà tiên tri. Anh đứng trên đường phố rao giảng về “Giáo phái không có Chúa Jesus,” tìm kiếm tín đồ cho giáo phái mới của mình. Điều này làm nổi bật nghịch lý trung tâm trong cuộc đấu tranh của Haze: sự từ chối Chúa chỉ làm nổi bật sự ám ảnh sâu sắc của anh ta với đức tin thiêng liêng.
Nghịch lý này càng rõ ràng hơn qua việc Haze sở hữu chiếc xe Essex màu lông chuột, và anh muốn nó trở thành mái nhà của anh. Chiếc xe tượng trưng cho khát vọng tự do và khả năng di chuyển của Haze, đồng thời cũng là một thánh đường méo mó, thay thế cho mái nhà tâm linh mà anh đã chối bỏ. Haze sử dụng chiếc Essex làm bục giảng di động cho những bài thuyết giảng về chủ nghĩa hư vô của mình, biến nó thành một giáo hội lưu động cho tín ngưỡng của anh. Tuy nhiên tình trạng bệ rạc từ đầu, hư hỏng thường xuyên trên đường và cuối cùng bị phá hủy của chiếc xe đã phần nào phản ánh hành trình tạo lập giáo phái đầy rủi ro và bất an của anh.
Yếu Tố Kỳ Quái và Bạo Lực: Góc Nhìn Thách Thức trong Dòng Máu Khôn Ngoan
Yếu tố kỳ quái trong Dòng Máu Khôn Ngoan, đặc trưng của văn học Southern Gothic, làm nổi bật sự khủng hoảng tâm linh của các nhân vật, biểu thị những cách thể hiện méo mó và giả hình của đức tin trong một xã hội thế tục. Các nhân vật lập dị, những tình huống hài hước đen tối, và tình trạng bạo lực xuyên suốt được O’Connor khéo léo vận dụng nhằm phơi bày khía cạnh đen tối của đời sống, tạo nên một cảm giác hỗn loạn bao trùm.
Nhân Vật Kỳ Quái và Niềm Tin Tôn Giáo
Hành trình của Haze là sự dao động liên tục giữa đức tin và sự nghi ngờ, một cuộc đấu tranh nội tâm không ngừng diễn ra trong các tương tác của anh với người khác. Họ hiện diện như những quy chiếu, soi tỏ sự liêm chính của anh trước những điều thiêng liêng.
Asa Hawks, một nhà thuyết giáo mù giả danh, tuyên bố rằng mình đã tự làm mù mắt vì Chúa Jesus. Với khuôn mặt đầy sẹo và thái độ bề trên cũng như quá khứ không mấy rõ ràng, Hawks trở thành hình ảnh đảo ngược méo mó của đức tin chân chính. Trong khi đó, con gái của ông, Sabbath Lily – một cô gái có xu hướng nổi loạn nhưng khao khát tình yêu và sự cứu rỗi – lại đại diện cho một khát vọng kết nối tâm linh chân thành hơn.
Anh chàng Enoch Emery thì tìm kiếm ý nghĩa và thực hiện sứ mệnh qua các dấu hiệu mù quáng. “Jesus mới” – một hình tượng xác ướp nhỏ mà Enoch tìm cách mang đến cho Haze cho thấy sự bấu víu vào những niềm tin hời hợt và sai lệch. Đỉnh điểm là sự biến đổi của anh thành hình dạng Gonga, một con khỉ đột kỳ quái, tượng trưng cho những cách lệch lạc mà con người sử dụng để tìm kiếm ý nghĩa và sự kết nối. Nhà thuyết giáo cơ hội, Hoover Shoates, ngọt ngào và lừa lọc, xuất hiện như một sự châm biếm những biểu hiện hời hợt của đức tin, đồng thời làm nổi bật nguy cơ lạm dụng tôn giáo trong xã hội hiện đại.
Mỗi nhân vật này đều góp phần vào bầu không khí kỳ quái, nơi những dị tật thể xác và sự suy đồi đạo đức hòa quyện với nhau. Những nhân vật này và những sự kiện vô lý, bạo lực mà họ tham gia càng nhấn mạnh bản chất hỗn loạn và phi lý của sự tồn tại, thách thức những quan niệm thông thường về trật tự và ý nghĩa.
Bạo Lực và Sự Cứu Chuộc Mơ Hồ
Bạo lực là yếu tố lặp đi lặp lại trong Dòng Máu Khôn Ngoan. Những hành vi bạo lực về thể chất và tinh thần không chỉ tái hiện bóng tối của thế giới tiểu thuyết mà còn thể hiện cách con người vật lộn với niềm tin, tội lỗi và những khao khát cá nhân.
O’Connor mô tả nhiều cảnh bạo lực gây sốc: từ sự tàn bạo của cảnh sát, thái độ phân biệt chủng tộc lạnh lùng của người bán xe, đến những hành động khắc nghiệt như đập vỡ ngón tay cái của Hoover Shoates, giết hại nhà tiên tri giả Solace Layfield. Các hành động này thường được miêu tả với giọng điệu lạnh lùng, gần như vô cảm, tạo nên sự tương phản đầy ám ảnh giữa mức độ kinh hoàng của sự kiện và những thực sự khó tránh khỏi.
Những hành động tự hành hạ bản thân của Haze như đi bộ trên đá, quấn dây thép gai quanh mình, và tự làm mù mắt, phản chiếu các hình thức sám hối trong tôn giáo. Những hành động kỳ dị và cực đoan này cho thấy anh vẫn luôn bị ảnh hưởng bởi nền giáo dục tôn giáo mà anh đã trải qua. Cảnh Haze tự làm mù mắt bằng vôi, một hành động vừa là sự trừng phạt bản thân vừa là nỗ lực để “nhìn thấy” sự thật. “Nếu mắt bà không có đáy, chúng sẽ nhìn được nhiều hơn đấy,” Haze nói với bà chủ nhà. Chỉ bằng cách phá hủy khả năng nhìn thấy vật chất, anh mới có thể “nhìn” thấy sự thật mà anh tìm kiếm. Tuy nhiên, hành động này không được trình bày như một khoảnh khắc giác ngộ vẻ vang hay mang một ý nghĩa cứu chuộc rõ ràng. Nó có thể là một nỗ lực thực sự để chuộc lỗi, một sự cố gắng tuyệt vọng để trốn tránh gánh nặng niềm tin, hay thậm chí một sự đầu hàng bi thảm trước sức hút không thể kháng cự của đức tin.
Dòng Máu Khôn Ngoan là một tiểu thuyết đầy thách thức, không chỉ với độc giả mà còn với cách hiểu của chính nó về các vấn đề như đức tin, sự cứu rỗi, bạo lực và hành trình tìm kiếm ý nghĩa. Qua việc sử dụng các yếu tố kỳ dị, khám phá bối cảnh tôn giáo miền Nam và vận dụng biểu tượng tinh tế, Flannery O’Connor đã tạo nên một tác phẩm đầy sức mạnh. Tác phẩm không chỉ phơi bày những góc tối của con người mà còn khơi gợi những câu hỏi sâu sắc về ý nghĩa tồn tại và khát vọng tìm kiếm sự thật.
Chú Thích:
- Flannery O’Connor, Wise Blood (2nd ed.) (1962), Farrar, Straus and Giroux ↩︎
- Các trích dẫn trong bài viết được đăng từ cuốn Dòng Máu Khôn Ngoan (2021, Nguyễn Nguyên Phước dịch), NXB Phụ Nữ VN, Phanbook phát hành ↩︎
Khám phá thêm từ Chuyện Đọc
Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.
