Milan Kundera và Philip Roth – Sách cười và Lãng quên – P. II

Bài phỏng vấn được thực hiện bởi Philip Roth, đăng trên tờ The New York Time tháng 11 năm 1980, gồm những trao đổi về mối bận tâm của Milan Kundera đối với sự suy tàn của nền văn hóa Châu Âu, về cuộc sống lưu vong của nhà văn tại Pháp và về cuốn sách mới nhất của ông “Sách Cười và Lãng Quên”…

Vì thời lượng của bài phỏng vấn khá dài nên Chuyện đăng thành hai kỳ, xin mời các bạn đọc phần I ở đây.

______

Bài phỏng vấn này được chiết lọc từ hai cuộc đối thoại của tôi và Milan Kundera sau khi tôi đọc được bản thảo của bản dịch cuốn “Sách cười và lãng quên” của anh – một đoạn là khi anh ghé thăm London lần đầu, và đoạn còn lại là khi lần đầu anh ghé thăm US. Những chuyến viếng thăm này của anh đều được khởi hành từ Pháp; từ năm 1975, anh và vợ đã sống ở Reenes như những người nhập cư, tại đây anh dạy học trong trường Đại học, và bây giờ là ở Paris. Trong suốt cuộc nói chuyện của chúng tôi, Kundera thỉnh thoảng nói bằng tiếng Pháp và hầu như nói bằng tiếng Séc, và vợ của ông Vera là người phiên dịch cho chúng tôi. Phần tiếng Séc cuối được dịch sang tiếng Anh bởi Peter Kussi.

Philip Roth: Tiếng cười luôn luôn gần gũi với ông. Những cuốn sách của ông gợi cười thông qua sự hài hước và mỉa mai. Khi nhân vật của ông bắt đầu đau buồn đó là bởi vì họ phải va chạm vào một cái thế giới đã đánh mất khiếu hài hước của nó.

Milan Kundera: Tôi đã học được giá trị của sự hài hước trong suốt giai đoạn khủng bố của chủ nghĩa Stalin. Tôi 20 tuổi khi ấy. Tôi có thể luôn nhận dạng được một người không ủng hộ Stalin, người mà mình không cần phải sợ, qua cái cách anh ta cười. Khiếu hài hước là một dấu hiệu đáng tin cậy cho sự nhận dạng. Kể từ dạo ấy, tôi đã biết kinh sợ một thế giới đang mất đi khiếu hài hước của nó.

Philip Roth: Trong cuốn sách mới nhất của ông, dẫu vậy, có một vài điều liên quan khác nữa. Trong một đoạn ẩn ý nhỏ ông so sánh tiếng cười của những thiên thần với tiếng cười của lũ quỷ. Lũ quỷ cười bởi thế giới của Chúa dường như vô nghĩa với hắn ta; thiên thần cười với sự vui sướng bởi vì mọi thứ trong thế giới của Chúa  đều có ý nghĩa của nó.

Milan Kundera: Vâng, con người sử dụng cùng một biểu thị sinh lý – tiếng cười – để diễn ta hai thái độ trừu tượng khác nhau. Chiếc mũ của ai đó rơi xuống quan tài vừa mới đào, buổi tang lễ đánh mất ý nghĩa của nó, và sự cười được sinh ra. Hai người yêu nhau đuổi bắt trên đồng cỏ, tay nắm tay, cười vang. Tiếng cười của họ không liên quan gì đến trò đùa hay sự hài hước, nó là tiếng tiếng cười nghiêm túc của những thiên thần biểu đạt niềm vui của sự hiện sinh.

Cả hai kiểu cười đều có liên quan đến niềm vui của cuộc sống, nhưng nó cũng biểu hiện một khải huyền kép: tiếng cười say mê của những thiên thần cuồng tín, những người quá tin tưởng vào ý nghĩa của thế giới của họ đến mức họ sẵn sàng treo cổ bất cứ ai không cùng chia sẻ niềm vui với họ. Và những cái cười khác, vang lên từ hướng đối diện, nơi tuyên bố rằng mọi thứ đã trở nên vô nghĩa, rằng thậm chí buổi tang lễ cũng có thể trở nên tức cười và làm tình tập thể cũng chỉ là một buổi kịch câm hài hước. Đời sống con người bị buộc vào hai bờ vực sâu: cuồng tín ở một bên, hoàn toàn hoài nghi ở hướng ngược lại.

Philip Roth: Thứ anh gọi là tiếng cười của thiên thần là một thuật ngữ mới cho “thái độ trữ tình đối với cuộc sống” trong những tiểu thuyết trước của ông. Trong một trong những cuốn sách của ông, ông mô tả kỷ nguyên của khủng bố Stalin là triều đại của người treo cổ và nhà thơ.

Milan Kundera: Chế độ chuyên chế không chỉ là địa ngục mà còn là giấc mơ về thiên đường – tấn kịch cũ của một thế giới nơi mỗi người sống hòa hợp, đoàn kết trong cả ý chí và niềm tin chung, và không hề có bí mật nào giữa các bên. Andre Breton cũng vậy, cũng mơ về thiên đàng này khi ông nói về nhà kính mà ông khao khát được sống trong. Nếu chế độ chuyên chế không khai thác những nguyên mẫu này, thứ đã ở sâu trong tất cả chúng ta và bám rễ sâu vào mọi tôn giáo, nó có thể không bao giờ thu hút quá nhiều người, đặc biệt trong suốt buổi đầu tồn tại.

Tuy nhiên, một khi giấc mơ về thiên đàng bắt đầu trở thành hiện thực, ở khắp mọi nơi con người bắt đầu hiện ra, những người ủng hộ cách nghĩ này, và vì vậy những người thống trị của thiên đàng phải xây dựng một vài trại cải tạo ngay cạnh thiên đàng. Theo thời gian trại cải tạo này phát triển lớn hơn và hoàn hảo hơn, trong khi cái thiên đàng gần kề lại trở nên nhỏ hơn và nghèo khó hơn.

Philip Roth: Trong sách của ông, nhà thơ vĩ đại người Pháp Eluard bay vượt lên trên thiên đàng và trại cải tạo và cất cao tiếng hát. Đây có phải là một mẫu lịch sử có thực mà ông đã đề cập?

Milan Kundera: Sau chiến tranh, Paul Eluard từ bỏ chủ nghĩa siêu thực và trở thành đại diện tiêu biểu của cái mà tôi có thể gọi là “thơ ca của chủ nghĩa chuyên quyền”. Ông ấy hát cho tình anh em, cho hòa bình, cho công lý, cho những ngày mai tươi sáng hơn, ông ấy hát cho tình đồng chí, và chống lại sự cô lập, cho niềm vui và chống lại sự u ám, cho sự ngây thơ và chống lại chủ nghĩa hoài nghi yếm thế.

Vào năm 1950, những nhà thống trị của thiên đường tuyên bố rằng Eluard là bạn của Prague, còn nhà chủ nghĩa siêu hình Zalvis Kalandra, bị tuyên án treo cổ, Eluard kìm nén cảm xúc cá nhân của ông đối với tình bạn của mình vì lợi ích cho những tư tưởng siêu cá nhân, và tuyên bố công khai sự ủng hộ của ông đối với cuộc hành hình người bạn của mình. Người treo cổ giết người và người thi sĩ cất tiếng hát.

Và không chỉ có người thi sĩ. Toàn bộ giai đoạn khủng bố Stalin là một giai đoạn tập hợp sự cuồng tín trữ tình. Điều này dường như đã bị lãng quên bởi hiện tại nhưng nó là điểm then chốt của vấn đề. Người ta muốn nói: Cải tiến thì đẹp đẽ, chỉ có sự khủng bố phát triển từ nó mới là ác quỷ. Nhưng điều này không đúng. Ác quỷ hiện hình trong sự đẹp đẽ, địa ngục đã ẩn chứa trong giấc mơ về thiên đường, và nếu chúng ta mong hiểu được bản chất của địa ngục chúng ta phải kiểm chứng được bản chất của thiên đường, kiểm chứng được từ đâu chúng hình thành nên.

Rất dễ để lên án trại cải tạo, nhưng để từ chối thơ văn của chủ nghĩa chuyên chế thứ dẫn đến trại cải tạo, theo lối đi của thiên đường thì thật sự khó.

Ngày nay, con người trên khắp thế giới có thể kiên quyết từ chối trại cải tạo tuy nhiên họ vẫn sẵn sàng để mình bị thôi miên bởi văn thơ của thời chuyên chế và tiến đều bước đến những trại cải tạo mới cùng những giai điệu giống như giai điệu được ngân nga bởi Eluard khi ông bay trên Prague như một tổng lãnh thiên thần với chiếc đàn lia trong khi tro khói của Kalandra bay lên từ ống khói lò thiêu.

Philip Roth: Điều thật sự đặc trưng trong văn của ông chính là sự đối đầu triền miên giữa cá nhân và cộng đồng. Nhưng không phải ở khía cạnh rằng những câu chuyện cá nhân xảy ra chống lại cơ sở chính trị, cũng không phải là các sự kiện chính trị xâm lấn vào những cuộc sống riêng tư. Nó hơn hết chính là ông liên tục chỉ ra rằng các sự kiện chính trị bị thống trị bởi cùng quy luật như những quy luật của cá nhân, vì vậy mà văn của ông là một loại phân tâm học chính trị.

Milan Kundera: Siêu hình học về con người đều giống nhau trong phạm vi cá nhân cũng như là cộng đồng. Hãy lấy một chủ đề khác của cuốn sách, sự lãng quên. Đây là một vấn đề lớn của mỗi cá nhân loài người: cái chết như sự mất mát của chính nó. Nhưng chính nó là cái gì? Nó là tổng thể những thứ chúng ta nhớ được. Như vậy thì điều khiến chúng ta kinh sợ cái chết không phải là mất đi quá khứ.

Lãng quên là một dạng của cái chết hoặc một sự hiện hữu không cuộc sống. Đây là vấn đề của nữ anh hùng của tôi, trong sự cố gắng cùng cực để gìn giữ những ký ức đang biến mất dần của người chồng đã chết của cô. Nhưng sự lãng quên cũng là một vấn đề lớn của chính trị. Khi một quyền lực lớn muốn cướp đoạt ý thức quốc gia của một đất nước nhỏ nó sử dụng phương thức lãng quên một cách có tổ chức.

Đây là điều đang xảy ra ở Bohemia. Văn học đương đại của nước Séc, trong chừng mực mà dẫu nó có bất cứ giá trị nào đi nữa, đã không được xuất bản in trong 12 năm; 200 nhà văn Séc đã bị trục xuất, bao gồm Franz Kafka đã mất; 145 nhà lịch sử học Séc đã bị đuổi khỏi vị trí của họ, lịch sử đã bị viết lại, những đài tưởng niệm bị phá hủy.

Một quốc gia đã đánh mất ý thức về quá khứ của nó sẽ dần đánh mất chính nó. Và vì vậy mà tình thế chính trị đã soi rọi một cách tàn nhẫn phép siêu hình thông thường của sự lãng quên điều mà chúng ta phải đối mặt hàng ngày nhưng lại chẳng mảy may chú ý đến nó.

Chính trị lột trần phép siêu hình của cuộc sống riêng lẻ, cuộc sống cá nhân lột trần phép siêu hình của chính trị.

Philip Roth: Trong phần 6 của cuốn sách về những biến đổi của nữ chính, Tamina, đến một hòn đảo chỉ có mỗi trẻ con. Cuối cùng chúng truy lùng cô đến chết. Đây có phải là một giấc mơ, một câu chuyện cổ tích, một lối phúng dụ?

Milan Kundera: Không có gì lạ lẫm đối với tôi hơn là một phúng dụ, một câu chuyện được sáng tạo bởi tác giả để minh họa cho luận đề của họ. Những sự kiện, dù là thực tế hay tưởng tượng, bản thân chúng phải có một ý nghĩa nhất định, và người đọc được ước đoán sẽ bị quyến rũ một cách ngây thơ bởi sức mạnh và chất thơ của chúng.

Tôi đã luôn bị ám ảnh bởi hình ảnh này, và trong suốt một giai đoạn của cuộc đời mình, nó luôn trở lại trong những giấc mơ của tôi: một người tìm thấy chính anh ấy trong thế giới của trẻ thơ, mà từ đó anh ta không thể trốn thoát được. Một tuổi thơ, thứ mà chúng ta luôn ngưỡng mộ và tìm cách thi vị hóa, đột ngột biểu lộ chính nó như một cơn ác mộng thuần túy. Như một cái bẫy. Câu chuyện này không phải là một phúng dụ. Nhưng cuốn sách của tôi là một sáng tác đa thanh, trong đó nhiều câu chuyện giải thích, làm sáng tỏ và bổ sung lẫn nhau.

Sự kiện cơ bản của cuốn sách là câu chuyện về chế độ chuyên chế, thứ đã cướp đi ký ức của con người, và vì vậy biến họ thành một dân tộc trẻ thơ. Mọi chế độ chuyên chế đều như thế. Và có lẽ cái thời đại kỹ thuật của chúng ta cũng thực hiện điều này xuyên suốt, với sự tôn thờ tương lai, với sự thờ ơ với quá khứ và sự ngờ vực những ý tưởng. Giữa một cái xã hội thanh niên đầy gay gắt, một người lớn đã trang bị cho mình ký ức và cảm xúc mỉa mai giống như Tamina trên hòn đảo trẻ thơ.

Philip Roth: Hầu hết tiểu thuyết của ông, thực tế là tất cả những phần riêng lẻ trong cuốn sách mới nhất của ông, tìm thấy đoạn kết của chúng bằng một cảnh giao cấu tuyệt vời. Thậm chí phần đó được đặt theo một cái tên trong sáng “Người mẹ” lại là một cảnh giao cấu ba chiều dài dẳng, với cả một đoạn mở đầu và lời kết. Tình dục có ý nghĩa gì đối một nhà văn là anh?

Milan Kundera: Ngày nay, khi tình dục không còn là một điều cấm kỵ, thì việc chỉ đơn thuần là mô tả, đơn thuần là một sự thú nhận về tính dục, đã trở nên nhàm chán đáng kể. Hãy xem Lawrence đã lỗi thời như thế nào, hay thậm chí là Henry Miller, với tính khiêu dâm đầy trữ tình của ông! Vậy mà tuy nhiên một vài đoạn văn gợi tình của George Bataille lại gây nên một ấn tượng lâu dài đối với tôi. Có lẽ bởi vì nó không trữ tình nhưng lại mang tính triết học.

Anh đúng ở điểm này, với tôi tất cả mọi thứ đều kết thúc trong những đại cảnh khiêu đâm.

Tôi có cảm giác rằng một cách yêu đương đầy nhục dục sẽ phát ra một thứ ánh sáng sắc sảo cực kỳ thứ đột nhiên phát giác ra cái bản chất của nhân vật và tổng hợp cả cuộc đời họ.

Hugo làm tình với Tamina khi cô ấy đang cố gắng trong liều lĩnh để nghĩ về những kỳ nghỉ đã mất của cô với người chống đã mất của mình. Cảnh gợi dục chính là trọng điểm nơi tất cả những chủ đề của câu chuyện quy hồi lại và là nơi những bí mật sâu xa nhất được ẩn giấu.

Philip Roth: Trong phần cuối của cuốn sách, phần thứ 7, thật sự chỉ diễn ra tình dục. Tại sao phần này lại là phần kết của cuốn sách mà không phải là những phần khác, như là phần 6 đầy kịch tính, khi nữ chính chết?

Milan Kundera: Tamina chết, theo lối nói ẩn dụ, ở giữa tiếng cười của thiên thần. Trong suốt phần cuối của cuốn sách, ngược lại, dội lại một tiếng cười trái ngược, thứ mà chúng ta nghe thấy khi mọi thứ mất đi ý nghĩa của chúng.

Có một hình ảnh nhất định phân chia đường ranh giới bên ngoài những thứ vô nghĩa và lố bịch. Một người tự vấn mình: không phải nó rất vô nghĩa sao khi mình thức dậy mỗi sáng sớm? Để đi đến nơi làm việc? Để đấu tranh cho bất cứ thứ gì? Để thuộc về một quốc gia chỉ bởi vì tôi đã được sinh ra theo cách ấy?

Con người sống trong một trạng thái gần với giới hạn này, và có thể dễ dàng tìm thấy anh ta ở hướng ngược lại. Cái ranh giới ấy tồn tại ở mọi nơi, trong tất cả những lĩnh vực của cuộc sống loài người và thậm chí trong cái sâu xa nhất, thuần tự nhiên nhất: tính dục. Và một cách chính xác bởi vì nó là địa phận sâu xa nhất của cuộc sống, câu hỏi đặt ra cho tính dục chính là câu hỏi sâu sắc nhất. Đây chính là lý do mà cuốn sách về biến động của tôi lại kết thúc với không một biến động nào khác ngoài điều này.

Philip Roth: Vậy, đây có phải là điểm xa nhất mà anh tiến đến trong quan điểm bi quan của mình?

Milan Kundera: Tôi sử dụng thận trọng hai từ bi quan và lạc quan. Một tiểu thuyết không quyết đoán một điều gì; một tiểu thuyết tìm kiếm và đặt những câu hỏi.

Tôi không biết liệu đất nước của tôi có diệt vong và tôi không biết nhân vật nào của tôi là đúng. Tôi sáng tạo nên những câu chuyện, đối chiếu câu chuyện này với câu chuyện kia, và bằng chính phương tiện này, tôi đặt ra những câu hỏi. Sự ngu đốt của loài người đến từ việc luôn có câu hỏi cho mọi điều.

Khi Don Quixote đi ra ngoài thế giới, thế giới ấy trở nên thật kỳ bí đối với anh. Đó chính là một di sản kể từ cuốn tiểu thuyết châu Âu đầu tiên đến suốt lịch sử tiểu thuyết sau này. Tiểu thuyết gia dạy cho người đọc nhận thức được thế giới bằng một câu hỏi. Có sự khôn lanh và kiên nhẫn trong thái độ ấy. Trong một thế giới được xây dựng trên một sự tin chắc không thể xâm phạm được, tiểu thuyết sẽ chết. Thế giới chuyên chế, dẫu cho là dựa vào Marx, Islam hay bất cứ điều gì khác, là một thế giới của những câu trả lời hơn là của những câu hỏi. Ở đó, tiểu thuyết cũng chẳng có chỗ cho mình.

Trong bất cứ trường hợp nào, đối với tôi, dường như tất cả mọi người trên thế giới này đều thích phán xét hơn là hiểu, thích trả lời hơn là đặt câu hỏi, vì vậy mà tiếng nói của tiểu thuyết khó có thể được nghe thấy bởi nhưng tiếng ồn ào ngu ngốc của sự tin chắc của loài người ♦