Leo Tolstoy – Tìm về mục đích của nghệ thuật

Leo Tolstoy luôn tin rằng trong tiểu thuyết chứa không chỉ là một nguồn giải trí, mà còn là một công cụ cải cách và giáo dục tâm lý.

Trong mắt ông, nó chính là phương tiện truyền thông mà qua đó chúng ta có thể biết được những người khác, đặc biệt có thể là những người nhìn bên ngoài dường như chẳng có gì hấp dẫn, và bằng cách ấy mà trở nên cởi mở hơn với lòng vị tha và sự kiên nhẫn của chúng ta.

Ông được sinh ra vào ngày 09 tháng 09 năm 1828 ở Yasnaya Polyana, một điền trang lớn, một trăm dặm ở phía nam Moscow. Nó là nhà của ông, lúc này lúc khác, và cho phần còn lại của cuộc đời ông.

Bố mẹ ông mất khi ông còn trẻ và ông được nuôi nấng bởi những người họ hàng của mình. Ông bỏ trường đại học. Một giảng viên mô tả ông như sau: “không thể và không sẵn sàng học hỏi.”

Ông trải qua một vài năm cờ bạc và say xỉn và theo đuổi những phụ nữ phóng khoáng, trước khi tòng quân vào bộ phận pháo binh ở chiến tranh vùng Crimea.

Ông kết hôn ở tuổi ba mươi. Vợ của ông, Sophia, xuất thân từ gia đình giàu văn hóa và thời thượng, lúc ấy mới mười tám. Họ có mười ba người con, chín người sống được qua tuổi thành niên.

Đó là một cuộc hôn nhân khó khăn, có rất nhiều tranh cãi về đời sống tình dục và nhiều cay đắng đến từ hai phía. Leo để râu dài và trở thành một người cực kỳ cuồng tín và dùng hầu hết thời gian của mình cho việc nghiên cứu.

Những điều ông làm chính là viết một vài cuốn sách cực kỳ thành công, giữa chúng chính là: Chiến Tranh và Hòa Bình, Anna Karenina và Cái chết của Ivan Ilych.

Tolstoy không tin vào lý tưởng nghệ thuật vị nghệ thuật. Ông đào sâu vào niềm tin rằng nghệ thuật tốt đẹp nên khiến chúng ta thuyên giảm tính đạo đức học và thói quen đánh giá mọi chuyện từ bên ngoài lại và nên là một phần bổ sung cho tôn giáo theo cách thức phát triển và giữ gìn sự tử tế và đạo đức của chúng ta.

Cuốn tiểu thuyết lớn đầu tiên của Tolstoy là Chiến tranh và Hòa Bình, xuất bản năm 1869, khi ông 41 tuổi. Trong đó chúng ta gặp Natasha Rostov, một người phụ nữ trẻ tươi sáng và tự do.

Theo tiêu chuẩn thông thường, Natasha đã thất bại một cách kinh khủng. Nếu chúng ta bắt gặp một tin tức về một người như vậy chúng ta có thể nhanh chóng kết luận rằng cô ta nằm ở bên ngoài ranh giới cho những đồng cảm thông thường. Cô có quá nhiều, cô ta chỉ nghỉ về bản thân mình, cô ta nhận được điều cô đáng nhận.

Ngay từ đầu, cô được hứa hôn với Andrey, một người đàn ông tử tế và chân thành, một người yêu cô sâu sắc nhưng cũng khá lãnh đạm và trốn tránh trong mặt cảm xúc. Trong khi Andrey đang trong chuyến đi đến Ý, Natasha gặp một khuyến nho đẹp trai vô dụng được gọi là Anatole và rơi vào bùa mê của hắn ta. Hắn chủ tâm mê hoặc cô và thuyết phục cô bỏ trốn với hắn, dù gia đình cô đã ngăn cản ở phút cuối cùng. Mọi người đều bị sốc và giận dữ với Natasha. Sự điên khùng này hầu như phá hỏng tiền đồ của cô và bôi nhọ danh tiến gia đình cô.

Và tuy nhiên theo quan điểm của Tolstoy nếu chúng ta tiến đến những thứ đang xảy ra trong tâm trí Natasha, chúng ta không thể và sẽ không thu hồi được sự đồng cảm của mình. Cô không tin vào sự đánh giá của chính bản thân mình, nhẹ dạ hoặc hoàn toàn thiếu sự tận tâm. Cô ta chỉ là một người phụ nữ thiếu kinh nghiệm về giới tính và cảm thấy bị bỏ rơi bởi người bạn trai bận rộn của mình. Cô là người có cá tính tự nhiên sôi nổi và nồng ấm và dễ dàng bị kéo theo bởi niềm vui và hạnh phúc. Cô cũng lo lắng nhiều về việc sẽ khiến người khác buồn, điều đã khiến cô rơi vào cái bẫy đã găng của Anatole.

Tolstoy giữ chúng ta lại bên Natasha, và bằng cách như vậy, ông khiến chúng ta nhìn lại một biện pháp mà ông tin là nền tảng của cuộc sống luân lý: nếu chúng ta thấy nhiều hơn về sống bên trong một người, họ sẽ không thể xuất hiện trước chúng ta như một cá thể một chiều lạnh lùng bình thường và chúng ta có thể đối xử với họ một cách tử tế hơn, thứ mà họ thật sự cần và xứng đáng. Không ai nên ở ngoài vòng tròn của sự đồng cảm và vị tha cả.

Đối với Tolstoy, một nhiệm vụ đặc biệt của tiểu thuyết là để giúp chúng ta hiểu những nhân vật được gọi là “không được ưa thích”. Một trong những nhân vật không được ưa thích ngay từ đầu trong cuốn tiểu thuyết của ông là người chồng của Anna Karenina, nữ chính của tiểu thuyết cùng tên của ông, Karenin tự đại và cứng rắn. Cuốn tiểu thuyết, một bi kịch, kể về một người phụ nữ xinh đẹp, thông minh, sống động với trái tim phóng khoáng Anna, người mà cuộc sống của cô đã hoàn toàn bị đảo lộn khi cô gặp và yêu Vronsky – một sĩ quan kị binh trẻ tốt đẹp.

Chồng của Anna – bá tước Alexei Alexandrovich Karenin – là một viên chức nhà nước kiểu cách, ý thức nhiều về địa vị và thứ bậc xã hội, người thường nhẫn tâm đối với Anna và không đáp ứng được bất cứ khát khao cảm xúc nào của cô. Khi tình cảm với Vronsky của Anna ngày càng phát triển, lo lắng chính của chồng cô chính là điều này có thể gây ra những dư luận xấu, thứ có thể phá hoại địa vị của hắn. Hắn hầu như không có cảm xúc nào cả về cuộc hôn nhân của mình. Hắn cho người ta thấy hắn là một người đơn giản lạnh nhạt và tàn ác.

Nhưng khi Anna hạ sinh đứa con yêu dấu của mình, cô bị ốm, và – trong một cảnh vô cùng cảm động – Karenin thật sự bị dao động, khóc cho đứa trẻ, cho người mẹ, và tha thứ cho Anna:

“Không, anh không thể tha thứ cho tôi.” Anna nói. Và tuy nhiên anh ta đột nhiên nhận thấy một niềm hạnh phúc trào dâng mà anh ta chưa từng biết tới: một niềm vui của cảm giác yêu và tha thứ cho kẻ thù tràn ngập trái tim hắn. Hắn quỳ xuống, đặt đầu lên khuỷu tay Anna; hắn thổn thức như một đứa trẻ.”

Một Karenin lạnh nhạt cho đến giờ, đã bắt đầy yêu quý đứa trẻ của Anna:

“Đối với đứa trẻ vừa được sinh ra, anh cảm thấy một tình thương hoàn toàn khác biệt, không chỉ là thương xót, mà còn là sự chăm sóc tận tình. Đầu tiên, từ một cảm xúc thương xót thường tình, anh đã hình thành cái cảm giác thích thú đối với sinh vật nhỏ bé xinh xắn này. Bây giờ, anh ta có thể đi vào nhà trẻ vài lần một ngày… Thỉnh thoảng trong nửa giờ đồng hồ thư giản anh ta có thể ngồi im lặng nhìn ngắm khuôn mặt khấu khỉnh và nhăn nheo của đứa trẻ đang ngủ, nhìn những chuyển động của đôi mày cau lên, và đôi tay mủm mỉm nhỏ bé, với những ngón tay nắm chặt vào nhau, cọ cọ đôi mắt và chiếc mũi nhỏ.”

Nhờ sự suy xét của Tolstoy, chúng ta thấy được toàn bộ những khía cạnh không hề được trông đợi của con người. Cuộc sống bên trong không phải là điều chúng ta có thể kỳ vọng thấy, nếu chỉ đánh giá từ bên ngoài. Nhưng quan điểm của Tolstoy là Karenin không phải là một nhân vật khác thường trong phương diện này. Anh ta chỉ đơn giản là một hỗn hợp bình thường giữa cái xấu và tốt. Nó thật sự thông thường đối với những người chôn giấu tính nhạy cảm bên trong mình: để có những chiều kích mà cá tính của họ thường rất khác và thường tốt đẹp hơn so với những cá tính mà hành động bên ngoài của họ thể hiện.

Chúng ta được mời lên một hành trình có thể so sánh được trong mối liên hệ với một nhân vật trong một tác phẩm khác của Tolstoy, nhân vật chính của Cái chết của Ivan Illych (xuất bản năm 1886). Đầu tác phẩm, chúng ta gặp Ivan, một thẩm phán đứng ở đỉnh cao của xã hội, ích kỷ, phù phiếm và yếm thế. Nhưng một ngày, khi đang giúp treo một vài tấm rèm, Ivan té từ bậc thang và bắt đầu ý thức được nỗi đau từ bên trong, thứ mới đầu chỉ là dấu hiệu của một căn bệnh và sớm được nhận ra như một định mệnh khó tránh được. Ông chỉ còn một vài tháng để sống. Khi sức khỏe giảm sút, Ivan dành nhiều thời gian để ngồi trên chiếc ghế sofa ở nhà.

Gia đình của ông, nhận thấy sự bất tiện trong cái chết của ông là sẽ ảnh hưởng đến địa vị xã hội và tài chính của họ, bắt đầu căm giận ông và sự ốm yếu của ông. Đáp lại, ông cũng cư xử cộc cằn và tức giận với họ. Và tuy vậy, trong thâm tâm, Ivan nhận ra vài sự tình. Ông nhìn lại cả cuộc đời ông và chuộc lại sự nông cạn của nó. Ông trở nên nhạy cảm với tự nhiên và với sự tử tế thường tình của người đầy tớ trai, một người đàn ông giữ kho thóc khiêm tốn không có học thức. Ông bắt đầu tức giận với cái sự ngu ngốc của việc loài người cứ trốn tránh một sự thật thiết yếu trong cuộc sống: tất cả chúng ta rồi sẽ chết. Ông nhận ra rằng cái chết của chúng ta nên luôn xuất hiện trước tâm trí của chúng ta và nên thôi thúc chúng ta sống tử tế và đồng cảm hơn. Khi ông chết, Tolstoy tưởng tượng rằng ông cuối cùng cũng cảm thấy thương cảm và tha thứ cho tất cả những người xung quanh ông.

Như đặc trưng trong văn của ông, Tolstoy thuật lại chi tiết những diễn biến tâm lý và triết học trong đầu của nhân vật chính của ông. Tất cả những thứ xung quanh ông – những vị bác sĩ và gia đình ông –  sẽ thấy một người đàn ông buồn rầu đã trải qua quá nhiều thời gian đối mặt với bức tường, người luôn miệng quát “đi đi, để tôi lại một mình” và người đồng thời tru lên với niềm đau, tuy nhiên chúng ta có thể thấy một người thiếu thực tế, một tiên tri, một người đàn ông với đức hạnh và sự rộng lượng vô cùng. Bằng những câu chữ về Ivan, Tolstoy muốn chúng ta thấy được cuộc sống của ông như một đại điện cho tất cả những gì có thể xảy ra cho con người, và mong rằng chúng ta có thể thức giấc trước khi quá muộn.

***

Khi ông khoảng bảy mươi, Tolstoy tập hợp tất cả những suy nghĩ của ông về việc trở thành một nhà văn trong một luận văn dài, “Nghệ thuật là gì?”

Đó là một trong những cuốn sách quan trọng nhất của ông. Trong đó, Tolstoy giả sử rằng nghệ thuật có một sứ mệnh to lớn. Thông qua những tác phẩm nghệ thuật, ông bảo chúng ta hay, “Những cảm xúc thấp kém hơn – ít tử tế và ít cần thiết cho một người tốt – sẽ bị buộc phải rời khỏi và được thay thế bởi cảm xúc tử tế, thứ tốt hơn cho mỗi cá nhân và tập thể. Đó chính là mục đích của nghệ thuật,”

Là một nhà văn có kỹ năng và sức quyến rũ tột bậc, Tolstoy biết rằng những tiểu thuyết luôn cần có sự giải trí, nếu không chúng ta sẽ chẳng thèm bận tâm đọc chúng. Nhưng ông cũng thuyết phục rằng chúng cần phải khát khao một vài thứ khác nữa: là chìa khóa để chống đỡ chúng ta trước những bước trượt ngã trên con đường đến với sự trưởng thành và lòng tử tế. Và chúng có thể làm điều này bởi vì chúng có thể tiến đến nơi chúng ta cần nhưng thường hiếm khi tiếp cận: cuộc sống bên trong người khác.

Trong Nghệ thuật là gì?, Tolstoy hầu như viết về tác phẩm của những tác giả khác, nhưng nó thật sự là những thành quả mà chính ông đạt được, ông đã tổng hợp chúng một cách gián tiếp và và khiêm nhường. Những nhà văn lớn không nên chỉ giúp người đọc giết thời gian. Những tác phẩm của họ phải là một hình thức trị liệu, một cố gắng để giúp chúng ta tiến đến những nhận định đạo đức và tình cảm tốt lành.

***

Theo thời gian, sự căng thẳng giữa Leo và vợ của ông, Sophia lớn dần lên. Ông phàn nàn rằng họ “hoàn toàn đối nghịch nhau về ý nghĩa của sự tồn tại”. Tuy nhiên ông vẫn khăng khăng rằng thậm chí Sophia có “ngày càng cáu tính, ngang ngược và không thể kiểm soát được” thì ông vẫn luôn yêu bà, nhưng ông chấp nhận rằng ông đã từ bỏ việc cố gắng bộc lộ cảm xúc của ông. “Không có bi kịch nào lớn hơn bi kịch của chiếc gường hôn nhân”, ông viết. Cuối cùng, khi ông đã qua tuổi tám mươi, Tolstoy không thể chịu đựng được nữa, và đã bỏ nhà ra đi. Ông chạy trốn giữa một đêm lạnh giá tháng mười một, bị viên phổi và trút hơi thở cuối cùng ở gần ga tàu hỏa, nơi ông đang chờ một chuyến tàu.

Tang lễ của Tolstoy là một sự kiện cộng đồng lớn. Hàng ngàn người đến dự từ khắp nước Nga và thế giới.

Điều này hoàn toàn phù hợp, vì đề xuất chính yếu của ông đã tạo nên một quan hệ mật thiết với xã hội. Ông nhận ra rằng bức tranh của chúng ta về việc người khác trông như thế nào là một sức cưỡng ép đối với những mối quan hệ, kinh tế và chính trị. Ông đưa ra một ý tưởng mạnh mẽ rằng nghệ thuật nên là một phương tiện truyền tải chính để nhận được nhiều ý tưởng chính xác và thường tử tế hơn về thứ sẽ xảy ra trong tâm trí của cuộc sống của người khác.

Ông được mang về lại ngôi nhà của ông và được chôn trong khu vườn, dưới những táng cây mà ông thường chơi đùa lúc còn nhỏ.

Nguồn: The Book of Life | Cẩm dịch