Tại sao nói tiểu thuyết tốt cho bạn?

Tác phẩm hư cấu có tốt cho chúng ta? Chúng ta dành hàng tá thời gian của mình chìm đắm trong những cuốn tiểu thuyết, những bộ phim, những chương trình truyền hình và những dạng khác của tiểu thuyết. Một vài người tích cực thì cho rằng những câu chuyện hư cấu giúp nuôi dưỡng và trau đồi sự phát triển về đạo đức và tinh thần của chúng ta. Nhưng nhiều người khác lại cho rằng truyện hư cấu chính là thứ bào mòn tinh thần và luân lý thông thường. Hãy quay lại với câu hỏi có từ xa xưa này: Truyện hư cấu xây dựng nên giá trị đạo đức của các cá nhân và xã hội, hay chính nó phá vỡ chúng?

Cuộc luận chiến này đã thổi bùng lên những ngọn lửa – thỉnh thoảng theo đúng nghĩa đen, biểu hiện ra là các trận thiêu hủy sách kinh hoàng – từ thời Plato, ông đã cố cấm truyện hư cấu trong chế độ cộng hòa lý tưởng của ông. Vào năm 1961, chủ tịch FCC (Federal Communications Commission: Ủy ban Truyền thông Liên bang), Newton Minow với phát ngôn nổi tiếng của mình rằng truyền hình không hoạt động cho “lợi ích công chúng” bởi vì cái thể thức hài kịch với những tập hợp khó tin của nó, những trò kịch tính, nạn xâm hại, bạo lực, nạn ác dâm, sát nhân, những người đàn ông phương tây xấu xa, những người đàn ông phương tây tốt lành, những tay thám thử tư, những tên kẻ cướp, bạo lực hơn, và những bản vẽ đả kích” chẳng khác gì là một vùng đất hoang mênh mông. Và những điều mà ông ta nói về chương trình truyền hình cũng chính là những điều, mà qua hàng hàng thế kỷ trời, đã được dùng để nói về tiểu thuyết, nhà hát, truyện tranh và phim: chúng không mang lợi ích cộng đồng.

Cho đến gần đây, chúng ta chỉ có thể phỏng đoán về tác động tâm lý thực sự của tác phẩm hư cấu đối với cá nhân và xã hội. Nhưng những nghiên cứu mới thuộc lĩnh vực tâm lý học và phân tích văn chương trên diện rộng cuối cùng cũng mang những câu hỏi về giá trị đạo đức ra khỏi vương quốc của sự suy đoán.

Chúng ta càng say mê một câu chuyện thì tác động của nó lên chúng ta càng mạnh mẽ.

Trong thực tế, tác phẩm hư cấu dường như có tác động tới sự thay đổi niềm tin tốt hơn cả tác phẩm phi hư cấu, những tác phẩm được tạo ra để thuyết phục người khác thông qua những tranh luận và bằng chứng. Những nghiên cứu cho thấy rằng khi chúng ta đọc tác phẩm phi hư cấu, chúng ta sẽ đọc một cách hết sức cẩn trọng. Chúng ta sẽ nghi ngờ, sẽ tìm cách phân tích và phê bình. Nhưng khi chúng ta mải mê trong một câu chuyện, chúng ta sẽ thả tấm khiên của kiến thức và lý luận xuống. Chúng ta bị dao động ở mặt cảm xúc, và điều này dường như khiến chúng ta dễ tan chảy và dễ để định hướng hơn.

Nhưng có lẽ phát hiện ấn tượng nhất chính là cách tác phẩm hư cấu định hướng chúng ta: hầu hết chúng giúp chúng ta trở nên tốt hơn, chứ không phải tệ hơn. Tác phẩm hư cấu gia tăng khả năng thấu hiểu người khác của chúng ta; nó đề xướng một giá trị đạo đức sâu sắc thứ bước tắt qua những tín điều tôn giáo và chính trị. Đặc biệt hơn, những cái kết có hậu của những tác phẩm hư cấu dường như có khả năng làm cong nhận thức của chúng ta đối với thực tế. Chúng khiến chúng ta tin vào một lời nói dối: rằng thế giới chứa đựng nhiều điều khác hơn nó thật sự là. Nhưng tin vào lời nói dối ấy tạo nên những tác động quan trọng đối với xã hội – và nó có thể thậm chí, giải thích được tại sao loài người chúng ta lại bắt đầu kể những câu chuyện.

Thật không khó để thấy được tại sao những nhà phê bình xã hội lại thường bị những tác phẩm hư cấu làm cho nhụt chí. Chúng ta dành một lượng lớn thời gian của mình để chìm đắm trong những câu chuyện, với mỗi người Mỹ, trung bình dành 4 giờ một ngày để chỉ xem truyền hình.
Và nếu chỉ một cuộc điều tra về số lượng thời gian vẫn còn chưa đủ, thì đây ta vẫn còn có thể xét đến nội dung của chúng. Từ giai đoạn ban đầu nhất của những tác phẩm hư cấu, hành vi gớm guốc trong phương diện đạo đức đã trở thành nguyên liệu chủ yếu cho những câu chuyện chúng ta kể. Từ những xâm phạm tình dục ghê tởm của “Cô gái với hình xăm rồng” cho đến thói ác dâm loạn trí của Shakespeare’s Titus Andronicus, cho đến hành động tự móc mắt của Oedipus, cho đến những thứ kinh dị được bày ra trên các chương trình truyền hình như “Breaking Bad” và “CSI” – qua thời gian, những câu chuyện phổ biến nhất chính là những câu chuyện mô tả chính xác về những chủ đề khó chịu nhất. Cơn ám ảnh của tác phẩm hư cấu với sự tục tĩu và những xấu xa đã đưa những nhà phê bình trong những lĩnh vực khác nhau đến với việc kết án những vở kịch, tiểu thuyết, truyện tranh, và truyền hình vào tội trạng bào mòn các giá trị và làm mục rữa giới trẻ.

Hơn nữa, rất rõ ràng là những câu chuyện này thật sự có thể thay đổi cách nhìn nhận của chúng ta. Như nhà tâm lý học Raymond Mar viết “Những nhà nghiên cứu đã liên tục tìm thấy rằng thái độ của người đọc thay đổi để trở nên phù hợp hơn với những lý tưởng được bộc lộ trong một chuyện kể [hư cấu]”. Ví dụ, những nghiên cứu đáng tin cậy cho ta thấy rằng khi chúng ta xem một chương trình TV mà ở đó người ta đối xử với cộng đồng người đồng tính một cách hoàn toàn bình thường, không gợn chút phán xét (có thể nói đến chương trình Modern Family), thì quan niệm của chúng ta về người đồng tính cũng chắc chắn chuyển sang hướng “không phán xét” ấy. Trong lịch sử, cũng vậy, cũng đã bộc lộ những khả năng thay đổi chân giá trị của chúng ta ở mức độ xã hội, tốt hơn và xấu hơn của tác phẩm hư cấu. Ví dụ như, “Túp liều bác Tom” của Harriet Beecher Stowe đã châm ngòi cho cuộc Nội chiến Hoa Kỳ (Civil War) bằng việc thuyết phục đông đảo người Mỹ tin rằng người da đen cũng là người, biến họ thành nô lệ chính là một trọng tội. Mặc khác, phim “The Birth of a Nation” năm 1915 cũng đã khơi gợi những cám xúc về phân biệt chuẩn tộc và góp phần vào việc phục hồi lại tổ chức KKK(1) đã từng biến mất.

Vậy nên những người quan tâm đến những thông điệp trong các tác phẩm tiểu thuyết – dẫu cho họ có bảo thủ hay tiến bộ – đều nhận ra một điểm mấu chốt. Tác phẩm hư cấu là thứ nguy hiểm bởi nó có khả năng điều chỉnh những nguyên tắc của cá nhân và toàn bộ xã hội. Nhưng tác phẩm hư cấu đang làm những điều mà cả các bè phái chính trị nên ủng hộ. Bên ngoài những trận chiến địa phương của các cuộc chiến văn hóa, hầu như tất cả những câu chuyện kể bất kể thể loại, đều làm gia tăng tổng giá trị thấu cảm của xã hội và củng cố một hệ chuẩn mực đứng đắn còn sâu sắc hơn cả các hoạt động chính trị.

Tác phẩm hư cấu thực hiện chức năng “giúp thế giới trở thành một nơi tốt hơn bằng cách cải thiện sự hiểu rõ lẫn nhau giữa các cá nhân.”

Trong một thời gian dài, các nhà phê bình văn học và các triết gia đã chứng tỏ, cùng với tiểu thuyết gia George Eliot, rằng công việc chính của tác phẩm hư cấu là để “khuếch trương lòng cảm thông của loài người”. Các nghiên cứu gần đây đã chứng minh rằng họ đã đúng. Các nhà tâm lý học Mar và Keith Oatley đã kiểm nghiệm cái ý tưởng cho rằng bước vào thế giới xã hội giả tưởng của tiểu thuyết làm tăng thêm khả năng kết nối với thế giới loài người ngoài đời thực của chúng ta. Họ khám phá rằng những người hay đọc tác phẩm hư cấu có những biểu hiện đồng cảm rõ ràng hơn những người hay đọc các tác phẩm phi hư cấu, thậm chí sau đó họ đã kiểm chứng lại rằng những người có khả năng đồng cảm cao một cách tự nhiên cũng có xu hướng thường xuyên đọc những tác phẩm hư cấu hơn. Như Oatley đề xuất, tác phẩm hư cấu thực hiện chức năng “giúp thế giới trở thành một nơi tốt hơn bằng cách cải thiện sự hiểu rõ lẫn nhau giữa các cá nhân.”
Những nghiên cứu tiếp theo cũng đạt được đến những kết luận tương tự. Ví dụ, một nghiên cứu cho thấy rằng trẻ em (từ 4 – 6 tuổi) khi được cho tiếp cận một lượng lớn sách và phim thiếu nhi đã có một khả năng tốt hơn đáng kể trong việc đọc được tâm lý và trạng thái tinh thần của người khác. Tương tự vậy, nhà tâm lý học Dan Johnson của Đại học Washington & Lee gần đây đã cho người ta đọc một truyện ngắn được viết một cách đặc biệt với mục đích gài lòng trắc ẩn vào người đọc. Ông muốn xem tác phẩm hư cấu liệu có phải không chỉ tăng sự đồng cảm mà còn có thể dắt người ta đến những hành động giúp ích thực sự. Johnson thấy rằng chủ thể càng bị thu hút vào trong câu chuyện, thì họ càng cảm thấy đồng cảm hơn, và khi họ càng cảm thấy đồng cảm, thì chủ thể càng chắc chắn sẽ giúp đỡ khi người làm thí nghiệm “vô ý” đánh rơi cả một nắm bút – những người đọc bị thu hút nhiều thường có xu hướng sẵn sàng giúp đỡ gấp hai lần. “Kết luận là, Johnson viết, cuộn mình với một cuốn sách hay có thể làm được nhiều hơn là chỉ thư giãn và giải trí. Đọc truyện hư cấu cho phép người ta học về cuộc sống xã hội và theo đó nuôi dưỡng sự phát triển đồng cảm và các hành vi thuận xã hội.”

Tương tự, những tiểu thuyết gia như Leo Tolstoy và John Gardner đã cho rằng tác phẩm hư cấu luôn mang lại lợi ích đạo đức, và giờ đây, nghiên cứu đã xác minh rằng họ đã đúng. Trong khi tác phẩm hư cấu thường chú mục ở sự dâm dật, sự sa đọa, và thói ích kỷ thuần túy, những người kể chuyện trong thực tế luôn đặt chúng ta vào vị trí đánh giá những điều sai trái, và chúng ta lấy làm khoái trá khi được nhận vị trí ấy. Như học giả văn học William Flesch (Đại học Brandeis) chứng tỏ, tác phẩm hư cấu trên khắp thế giới bị thống trị mạnh mẽ bởi bức tranh tốt thưởng ác phạt. Nói chung, sự tốt lành được xác nhận và ghi thưởng và sự xấu xa thì bị kết án và xử phạt. Những câu chuyện – từ những bộ phim hiện đại cho đến những câu chuyện cổ tích – đều ngâm sâu chúng ta vào cùng những chuẩn mực và giá trị đầy quyền lực. Thực vậy, những nhân vật phản diện, từ Satan của Milton đến Tony Soprano, lôi cuốn chúng ta, nhưng những nhân vật xấu thường hầu như không bao giờ được phép sống hạnh phúc về sau. Và tác phẩm hư cấu nhìn chung dạy cho chúng ta biết rằng làm người tốt luôn luôn có lợi.

Lấy một nghiên cứu về người xem truyền hình bởi nhà tâm lý học người Úc, Marcus Appel. Appel chỉ ra rằng, để một xã hội vận hành một cách đúng đắn, người ta phải tin vào sự công bằng. Họ phải tin rằng sẽ có phần thưởng cho việc làm đúng đắn và hình phạt cho những hành động sai trái. Và, thực vậy, con người nhìn chung tin rằng người đời sẽ trừng phạt kẻ xấu và tưởng thưởng lẽ phải. Nhưng một tầng lớp người dân lại đặc biệt tin vào điều này: họ chính là những người tiêu thụ nhiều tác phẩm hư cấu.
Theo nghiên cứu của Appel, những người chủ yếu xem kịch và hài kịch trên truyền hình – cũng như ngược lại với những người chỉ thường xem chương trình thời sự và phim tài liệu – về căn bản có một niềm tin “just-world”(2) mạnh mẽ hơn. Appel kết luận rằng tác phẩm hư cấu, bằng cách liên tục đặt chúng ta vào chủ đề về tốt thưởng ác phạt, có lẽ một phần chịu trách nhiệm cho cái cảm quan rằng thế giới này, hoàn toàn, là một nơi chốn công bằng.
Điều này dẫu có là sự thật đi, như Appel đề cập, “rằng điều này hoàn toàn không phải là vấn đề”. Vì những người xem tin tức sẽ hiểu rất rõ rằng, những điều tồi tệ có thể xảy ra với những người tốt, và hầu như những tội phạm đều gần như lọt lưới khỏi những trừng phạt. Theo cách khác, tác phẩm hư cấu dường như giúp chúng ta nhìn thế giới qua lăng kính màu hồng. Và sự thật là khi chúng ta nhìn thế giới qua lăng kính ấy là một phần quan trọng trong việc khiến cho xã hội loài người tiến triển.

Tất cả những câu hỏi đặt ra về tác dụng của tác phẩm hư cấu dẫn đến một câu hỏi lớn: Tại sao loài người chúng ta lại là sinh vật biết kể chuyện? Tại sao chúng ta – như một loài – lại nghiện ngập một cách vô vọng vào việc kể về những đấu tranh không có thật của những giả vờ là người? Tiến hóa là một tiến trình vị lợi tàn nhẫn. Làm sao mà thứ có vẻ là xa xỉ của tác phẩm hư cấu – một sự lãng phí rõ ràng thời gian và năng lượng sáng tạo – không bị loại trừ bởi tiền trình tiến hóa?

Có một khả năng ấy là tác phẩm hư cấu có những lợi ích ẩn giấu thứ còn có giá trị hơn so với những phí tổn của nó. Ví dụ, các nhà nhân loại học đã từng chứng tỏ rằng những câu chuyện chứa những tầng lớp lợi ích riêng. Các tác phẩm dân gian, từ thiên trường ca anh hùng cho đến những chuyện thần thoại đáng sợ, thực hiện nhiệm vụ thiết yếu của việc vạch rõ đặc tính nhóm và tăng cường những giá trị văn hóa. Cùng với ba đồng nghiệp, học giả văn học Joseph Carroll và hai nhà tâm lý học John Johnson và Dan Kruger, tôi muốn khám phá cái khả năng mà tác phẩm hư cấu nhìn chung, chứ không chỉ truyện cổ tích dân gian, có thể hoạt động như một chất keo kết dính xã hội của loài người, buộc những cá nhân cứng đầu lại với nhau quanh những giá trị chung. Vậy nên chúng tôi đã nhờ hàng trăm học giả văn chương và những độc giả say mê việc đọc trả lời một bản câu hỏi về tiểu thuyết Anh thế kỷ 19. Chúng tôi cần họ trả lời những câu hỏi về động lực và nhân phẩm của những nhân vật, và phân loại họ thành nhân vật chính diện hay phản diện; chúng tôi cũng hỏi những câu về cảm nhận của người đọc đối với những nhân vật này. Kết quả cho thấy rằng, nhân vật phản diện và chính diện có những phẩm chất hoàn toàn khác nhau. Nhân vật phản diện hầu như hoàn toàn bị chi phối bởi lòng khao khát quyền lực, của cải và địa vị. Họ không quan tâm đến việc chiến thắng người khác, đến việc kết bạn, hay thậm chí là giúp đỡ những người trong gia đình họ. Họ là những người ích kỷ bị cô lập về mặt cảm xúc và không được yêu. Nhân vật chính diện, ngược lại, thường hướng đến sự lãng mạn, và mong muốn giúp đỡ gia đình và bạn bè họ.

Những kết quả này, sẽ được xuất hiện trong một cuốn sách có tên “Graphing Jane Austen”, có thể dường như không hề gây bất ngờ: vì ngắn gọn lại, những anh hùng của chúng ta chính là những anh hùng. Nhưng những phát hiện của chúng ta lại phù hợp với nghiên cứu của nhà phân loại học Chris Boehm, người đã thực hiện các nghiên cứu về động lực học xã hội trong những nhóm đi săn. Boehm chú ý rằng những nhóm người đi săn là người theo chủ nghĩa quân bình, với tất cả thành viên trong bộ lạc đi cùng nhau để ngăn chặn hành vi bạo lực trong một cá nhân. Loại động lực tương tự cũng áp dụng trong xã hội giả lập của những tiểu thuyết thời Victoria. Những kẻ xấu trong những tiểu thuyết cực kỳ văn minh thời Victoria cũng giống những tay bắt nạt trong các nhóm đi săn, trong khi những người tốt thì kiêm tốn và có tinh thần hợp tác.
Những người trả lời cho bảng khảo sát của chúng tôi có những phản ứng đối với những nhân vật như thể họ là những người có thật: họ ngưỡng mộ những nhân vật chính diện và căm ghét những nhân vật phản diện, cảm thấy hạnh phúc khi nhân vật tốt thành công, và cảm thấy buồn hoặc giận dữ khi họ bị de dọa. Bằng việc giả lập lại một thế giới nơi các hành vi chống xã hội thì sẽ bị kết tội mạnh mẽ và bị trừng phạt, những tiểu thuyết này thúc đẩy những giá trị của loài người cổ xưa. Và từ những cuốn sách này, từ những tác phẩm hư cấu nói rộng hơn, người đọc nhận ra bằng cách liên tưởng rằng nếu họ càng giống với nhân vật chính, họ sẽ chắc chắn trở nên hạnh phúc hơn về sau. Tác phẩm hư cấu thường bị đối xử như một nét điểm trang trong cuộc sống loài người, nếu không thì sẽ là một thứ gì đó tệ hơn. Nhưng khoa học về truyện kể lại đề cao rằng tác phẩm hư cấu thì tốt hơn so với những chỉ trích. Bằng việc gia tăng sự đồng cảm, tác phẩm hư cấu làm giảm đi xích mích xã hội. Đồng thời, chuyện kể sử dụng một loại thúc ép đầy lôi cuốn, kéo chúng ta lại gần nhau quanh những giá trị chung. Theo cách nói khác, hầu hết tác phẩm hư cấu, thậm chí là những thứ vô giá trị, cuối cùng đều xuất hiện vì những lợi ích công chúng.

Nguồn: Jonathan Gottschall

Chú thích của người dịch:

(1): Đảng KKK hay đảng 3K, là tên của nhiều hội kín lớn ngày xưa và ngày nay ở Hoa Kỳ với chủ trương đề cao thuyết Người da trắng thượng đẳng, chủ nghĩa bài Do Thái, bài Công giáo, chống cộng sản, chống đồng tính luyến ái, chống dân di cư và chủ nghĩa địa phương. – Wikipedia
(2): Just-world (thế giới công bằng) là sự thiên vị nhận thức (hoặc giả định) rằng hành động của một người vốn dĩ có khuynh hướng mang lại hậu quả công bằng và phù hợp về mặt đạo đức cho người đó, và đến cuối cùng của mọi hành động cao cả sẽ được đền đáp và mọi hành động xấu xa cuối cùng bị trừng phạt. Niềm tin này nói chung ngụ ý sự tồn tại của công lý vũ trụ, định mệnh, sự quan phòng thiêng liêng, sa mạc, sự ổn định hoặc trật tự và có khả năng cao dẫn đến ngụy biện, đặc biệt là khi được sử dụng để hợp lý hóa sự bất hạnh của mọi người với lý do họ “xứng đáng”.