Fyodor Dostoevsky và quan niệm sống của ông

I. Sơ lược về Fyodor Dostoevsky

Fyodor Dostoevsky sinh năm 1821 và lớn lên ở vùng ngoại ô Moscow. Gia đình ông sống khá phong lưu – cha của ông là một bác sĩ có tiếng, dù ông chỉ làm việc tại một bệnh viện từ thiện, nơi cung cấp dịch vụ y tế cho những người nghèo khó. Gia đình ông có một ngôi nhà trong khu phức hợp của bệnh viện, vậy nên chàng trai trẻ Dostoevsky từ sớm đã phải nếm qua những trải nghiệm mà những đứa trẻ cùng xuất thân như ông sẽ hoàn toàn được miễn nhiễm. Như hầu hết mọi người thuộc chế độ Nga hoàng, cha mẹ ông rất mộ đạo, họ theo đạo Cơ-đốc chính thống (Orthodox Christians) – và niềm tin tôn giáo của riêng Dostoevsky trở nên ngày càng sâu sắc và mạnh mẽ trong suốt cuộc đời ông.

Năm 12 tuổi, ông được gửi đến trường học lần đầu tiên ở Moscow và sau đó là đến thủ đô, St Petersburg – ông nhận được nền giáo dục tốt, nhưng vì là con của một chuyên gia xuất thân từ tầng lớp trung lưu, ông cảm thấy lạc lõng giữa những người bạn học thuộc tầng lớp cao quý hơn ông. Khi ông đang học ở xa, bố ông mất – có thể đã bị sát hại bởi những người nông nô của ông.

Sau tốt nghiệp, Dostoevsky trở thành kỹ sư một thời gian. Ông bắt đầu cờ bạc và tiêu tốn nhiều tiền bạc (thứ đã gây họa cho ông suốt cả cuộc đời). Trong những năm cuối độ đôi mươi, ông kết bạn với một nhóm trí thức và nhà văn cấp tiến. Ông không liên quan mật thiết với họ nhưng khi chính phủ quyết định giải tán hội vì những ý kiến trái chiều, ông cũng bị vây bắt và tuyên án bị xử bắn. Vào phút cuối – khi những người lính đã bắt đầu lên đạn – một lệnh ân xá được mang đến. Ông bị đi đày khổ sai đến Siberia trong bốn năm với những điều kiện sống rất kinh khủng.

Chỉ sau khi ông quay trở lại từ Siberia, Dostoevsky chính thức xem mình là nhà văn. Bắt đầu từ tuổi trung niên, ông viết một loạt những cuốn sách quan trọng:

• 1864 – Bút ký dưới hầm
• 1866 – Tội ác và Trừng phạt
• 1869 – Chàng ngốc
• 1872 – Những tên quỷ dữ
• 1880 – Anh em nhà Karamazov

Chúng tối tăm, bạo lực và đầy bi kịch – và thường rất dài và phức tạp. Ông viết chúng để truyền lại năm bài học quan trọng sau cho thế giới.

(Chú ý: Những thảo luận về tư tưởng của Dostoevsky có gồm cả những tiết lộ về tình tiết của một vài tiểu thuyết của ông. Đó không phải là điều khiến ông lo lắng bởi vì những cuốn sách của ông được viết để đọc nhiều hơn một lần. Nhưng nếu nó khiến bạn phiền lòng, thì đây chính là dòng bạn cần dừng lại.)

II. Những giá trị trong tác phẩm và tư tưởng mà Dostoevsky để lại

1. Giá trị của sự đau khổ

Cuốn sách đầu tiên của ông – Bút ký dưới hầm – là một phát ngôn cường điệu kéo dài chống lại cuộc đời và thế giới được bày tỏ bởi một công nhân viên chức về hưu. Ông cư xử hoàn toàn vô lý, mâu thuẫn và đầy giận dữ với mọi người (bao gồm cả bản thân ông ta); ông luôn đứng theo hàng, ông tham gia các buổi họp mặt với những đồng môn cũ và bảo cho họ hay ông đã luôn ghét họ như thế nào; ông muốn đâm thủng những ảo tưởng của mọi người và khiến cho họ cũng không hạnh phúc giống như ông. Ông dường như chỉ là một nhân vật lố bịch không đáng để nói về. Nhưng ông đang làm một vài điều quan trọng. Ông đang khăng khăng – với một kiểu cảm xúc riêng biệt mãnh liệt – về một sự thật kỳ lạ trong tình thế làm người: chúng ta muốn hạnh phúc nhưng chúng ta luôn có biệt tài khiến cho chúng ta trở nên đáng thương – ông khẳng định:

“Con người thỉnh thoảng, bằng một tình cảm phi thường và nồng nhiệt, họ yêu sự đau khổ: đó chính là sự thật”

Trong tiểu thuyết, Dostoevsky nhắm đếm những triết lý về sự tiến bộ và cải thiện – thứ đang rất thịnh hành ở thời đại của ông (cũng như chúng đang tiếp diễn ở thời đại của chúng ta). Ông công kích thói quen tự huyễn hoặc bản thân của chúng ta, rằng nếu thứ này hay thứ kia khác đi, có lẽ chúng ta đã có thể không phải khổ sở thế này. Nếu chúng ta có được một công việc tốt, nếu chúng ta thay đổi chính phủ, có thể chi trả cho căn nhà này, sáng chế được máy bay đưa chúng ta bay vòng quanh thế giới nhanh hơn, có thể được chung sống cùng (hoặc ly hôn với) một người đặc biệt nhất định, vậy thì mọi thứ mới coi là suôn sẻ được. Điều này, Dostoevsky cho rằng, chỉ là một ảo tưởng.

Sự đau khổ luôn theo đuổi chúng ta. Kế hoạch cải tiến thế giới luôn chứa đựng một kẽ hở: họ sẽ không loại trừ được sự đau khổ, họ sẽ chỉ thay đổi những nguồn cơn gây nên sự đau khổ cho chúng ta.

Cuộc sống chỉ là một tiến trình thay đổi trọng tâm của nỗi đau, chứ không thể nào di dời chính nỗi đau. Sẽ luôn có thứ gì đó khiến chúng ta phải vật vã trong đau đớn. Chấm dứt nạn đói, Dostoevsky nói, vì những nguy hại có thể tính toán được – và bạn sẽ sớm tìm thấy một cấp bậc lo âu khác: họ sẽ bắt đầu đau khổ vì buồn chán, vì tham lam hoặc vì những cơn trầm cảm bởi không được mời đến đúng buổi tiệc.

Theo tinh thần này, Bút ký dưới hầm chuyển tải một tiếng công kích đến tư tưởng về sự phát triển của công nghệ và xã hội, tư tưởng tha thiết được loại bỏ sự đau khổ khỏi cuộc đời. Họ sẽ không thành công bởi vì khi họ chỉ vừa giải quyết được một vấn đề, họ sẽ dẫn đường cho bản tính tự nhiên của chúng ta tiến vào một con đường bất hạnh mới. Dostoevsky bị lôi cuốn bởi những phương thức bí mật rằng chúng ta thật sự không muốn thứ chúng ta tìm kiếm: ông cho rằng sự thỏa mãn mà nhiều người nhận thấy từ cảm xúc được đứng trên (và bởi vậy mà, đối những người theo chủ nghĩa trung bình, điều này chính là ác mộng) hoặc những cơn rùng mình từ chối tiếp nhận (dẫu chúng chính là hiện thực) những tin tức về bạo lực và tội phạm – trong những trường hợp này, chúng ta đều cảm thấy chúng thật trái ngược với cuộc sống thanh bình hoàn toàn.

Bút ký dưới hầm là một đối âm tăm tối, sâu sắc đến mức khó xử trước chủ nghĩa tự do hiện đại tốt lành.
Nó không thật sự cho rằng tiến bộ xã hội là điều vô nghĩa. Nhưng nó thật sự nhắc nhở chúng ta rằng chúng ta sẽ luôn mang trong mình một cái tôi phức tạp và khó nắm bắt và sự tiến bộ sẽ không bao giờ thật sự sáng tỏ và rõ ràng như chúng ta lầm tưởng.

2. Chúng ta không biết gì về chính chúng ta

Trong Tội ác và trừng phạt, chúng ta gặp một trí thức nghèo khó, Rodion Raskolnikov. Dù anh ta hiện tại chỉ là một người tầm thường nhưng anh ta bị cuốn hút bởi quyền lực và sự tàn nhẫn. Anh ta nghĩ anh ta chính là một phiên bản của Napoleon:

Những người lãnh đạo của loài người, như Napoleon, đều là những tội nhân dẫu cho họ không hề muốn, họ phá vỡ những lề luật cũ và tạo nên những luật mới phù hợp hơn với họ, và họ không bao giờ e ngại chuyện máu đổ đầu rơi.

Raskolnikov đang trong tình trạng túng thiếu tiền bạc, vì vậy mà, với sẵn cái triết lý về sự ưu việt của anh ta trong đầu, anh quyết định hạ sát người phụ nữ già – chủ tiệm cầm đồ và cho vay tiền nhỏ, và trộm số tiền mặt của bà. Anh bị giày xéo bởi cái sự thật điên rồ hết sức bất công rằng người phụ nữ già kinh khủng này lại có thể sở hữu những ngăn kéo toàn tiền trong khi anh ta, một người thông minh, đầy nghị lực, và luôn suy nghĩ thấu đáo, lại đang phải chịu đói chịu khát. (Anh ta không hề suy nghĩ nhiều đến việc lựa chọn một công việc như bồi bàn.) Anh đột nhập vào căn hộ của bà và dùng đùi cui đập bà đến chết; và – bị bắt quả tang bởi người em cùng cha khác mẹ đang mang bầu của bà chủ tiệm cầm đồ, cậu giết luôn cô để bịt đầu mối.

Nhưng sau đó, có vẻ anh ta chẳng phải là một người máu lạnh, chẳng phải là người mang tinh thần của một anh hùng như anh ta tưởng. Anh ta bị giày vò bởi tội lỗi và bởi điều khinh khủng mà mình đã gây ra. Cuối cùng anh ta ra đầu thú và nhận hình phạt xứng với tội ác của mình.

Chúng ta (chắc chắn là) sẽ không bao giờ hành động như Raskolnikov. Nhưng chúng ta thường chia sẻ một khuynh hướng chung với cậu ta: chúng ta nghĩ rằng chúng ta hiểu chính mình hơn là chúng ta hiểu. Raskolnikov nghĩ rằng anh ta là người nhẫn tâm; nhưng sự thật, anh ta vẫn luôn có một trái tim dịu dàng. Anh ta nghĩ rằng anh ta sẽ không cảm thấy tội lỗi, nhưng anh ta lại hoàn toàn bị chôn vùi trong sự ăn năn.

Một phần trong hành trình sống của chúng ta là gỡ chúng ta ra khỏi những điều mà chúng ta nghĩ về chính chúng ta – để mà khám phá ra bản chất đích thực của mình. Raskolnikov trở nên thu hút bởi cái xu hướng tự khám phá mình của chính anh ấy. Ân tượng thực tế về anh ấy chính là anh thực ra là một người tốt đẹp hơn nhiều so với mường tượng về chính bản thân của anh.

Trong khi có quá nhiều tiểu thuyết gia cố tìm vui trong việc mô tả hiện thực bệnh hoạn ẩn dưới vẻ đẹp quyến rũ bề ngoài, thì Dostoevsky dấn thân vào một nhiệm vụ lạ lùng nhưng cũng đầy vinh quanh hơn: ông muốn bày tỏ rằng bên dưới một thứ được gọi là quái vật, vẫn thường ẩn chứa một nhân cách thú vị với một trái tim nhạy cảm: một người tốt nhưng vẫn luôn đầy dối trá, một người thông minh và hiểu biết nhưng cũng chất chứa trong mình những hoảng sợ và kinh hãi.

3. Những người tốt làm những điều tồi tệ

Vẫn với Tội ác và Trừng phạt, một điều thật sự mang nhiều ý nghĩa chính là khi Dostoevsky khiến chúng ta thích thú với người hùng sát nhân của ông. Raskolnikov rõ ràng là anh thanh niên cuốn hút. Ngay từ đầu, chúng ta đã được cho hay rằng –

Nhân tiện, Raskolnikov rất điển trai, cao trên trung bình, ốm, cơ thể đẹp, với đôi mắt đen thu hút và mái tóc màu nâu đậm.

Dostoevsky làm giảm đi khoảng cách giữa “chúng ta” những người sống tuân theo những quy tắc bất di bất dịch và không ít thì nhiều cũng sống một cuộc sống có nề nếp, và “họ” – những người hành động tồi tệ và tàn phá cuộc sống của chính mình cũng như cuộc sống của những người khác. Người này, ông nói, giống với bạn hơn là bạn có thể muốn nghĩ đến từ đầu – và vì vậy, ta có thể sẽ dễ dàng thông cảm với họ hơn.

Ý tưởng rằng bạn có thể là một người tốt, làm một vài điều xấu xa và vẫn xứng đáng nhận được sự cảm thông nghe có vẻ nhẹ nhàng và rõ ràng – cho đến khi người ta thật sự cần đến sự thứ tha trong cuộc đời họ (bạn có thể phải hơn cái tuổi 30). Tại đây, Dostoevsky mang chúng ta tiến vào cuộc đối thoại bên trong chính chúng ta – và kể cho chúng ta nghe về nhân vật của ông, Raskolnikov, một người đàn ông nghiêm túc, sâu sắc, diện mạo đẹp đã thực hiện một điều tồi tệ hơn việc chúng ta đã làm và vẫn có thể được hiểu, được thương cảm, như chúng ta có thể và phải như vậy.

Đây chính là triết lý tôn giáo được Dostoevsky thể hiện rõ ràng trong tác phẩm: không có ai được ở ngoài vòng tay yêu thương và thấu hiểu của Chúa cả.

4. Chúng ta phải học để biết đánh giá đúng vẻ đẹp của cuộc sống

Cuốn sách tiếp theo của Dostoevsky, Chàng Ngốc, xuất phát từ trải nghiệm suýt chết của ông trước trường bắn. Trong tiểu thuyết, ông thuật lại mọi chuyện lúc ấy. Ba phút trước cái chết ấy, ông lần đâu tiên có thể nhìn thấy cuộc đời của mình một cách rõ ràng nhất. Ông để ý thấy cái tháp mạ vàng của nhà thờ gần đó, và cách nó lấp lánh trong ánh mặt trời. Trước đó, ông chưa bao giờ nhận ra vẻ đẹp mê ly của ánh mặt trời. Tâm hồn ông tràn ngập tình yêu với thế giới này. Bạn có thể trông thấy một người ăn mày và nghĩ bạn có thể mong muốn được tráo đổi vị trí với họ để có thể tiếp tục hít thở và tận hưởng từng con gió – dường như chỉ việc tồn tại thôi đã là một sự quý giá vô cùng (ngay ở cái thời khắc nhận thấy ánh sáng khải huyền). Và sau đó, vị trí của mỗi người được hoàn trở lại và cảm xúc của bạn không hề chấm dứt ngay ở đó.

Mọi chuyện sẽ như thế nào khi chúng ta trải qua toàn bộ cuộc đời của một người trong trạng thái biết ơn và hào phóng như vậy? Bạn sẽ không thể chỉ chia sẻ một thái độ bình thường thôi. Bạn sẽ yêu mọi người một cách bình đẳng, bạn sẽ bị thu hút bởi những thứ đơn giản nhất, bạn sẽ không còn cảm thấy giận dữ hay sợ hãi. Bạn hầu như sẽ trở thành một chàng ngốc trong mắt của những người xung quanh. Như chính cái tựa của cuốn sách.

Đó chính là một phiên bản đặc biệt của một bước tiến quan trọng. Chúng ta liên tục được vây quanh bởi những thứ có thể khiến chúng ta vui, chỉ khi chúng ta nhìn chúng bằng một cái nhìn đúng đắn, chỉ khi chúng ta học được cách biết trân trọng chúng. Dostoevsky đã liều lĩnh để truyền đạt giá trị của sự tồn tại trước khi cái chết xảy ra với ông – và với chúng ta.

5. Chủ nghĩa duy tâm và những giới hạn của nó.

Trong cuốn sách vĩ đại cuối cùng của Dostoyevsky – Anh em nhà Karamazov, cuốn sách được xuất bản khi ông đã gần sáu mươi – một trong những nhân vật trung tâm kể một câu chuyện – lồng – chuyện dài. Đó chính là Đại Pháp Quan và những tưởng tượng khi mà một sự kiện quan trọng được mong đợi bởi những con chiên thần học – sự ra đời lần hai của Christ – đã thực sự diễn ra. Jesus thật sự có quay trở lại, một vài trăm năm trước và xuất hiện ở Tây Ban Nha, trong suốt thời kỳ đỉnh cao của nhà thờ Công Giáo – các tổ chức tín đồ được tái thiết lập, ít nhất là theo lý thuyết, hoàn toàn hết lòng với Chúa. Christ trở lại để hoàn thành bài giảng dạy của ông về sự tha thứ và tình yêu nhân loại. Nhưng một vài điều kỳ lạ đã xảy ra. Người thủ lĩnh tôn giáo quyền lực nhất – Đại Pháp Quan – đã bắt giữ và giam cầm Christ.

Vào giữa đêm, vị Đại Pháp Quan viếng thăm Christ trong ngục và giải thích rằng ông không thể để Chúa hoàn thành công việc của ông ở Trái đất, bởi vì ông chính là một mối đe dọa đối với sự ổn định của xã hội hiện tại.

Christ, ông nói, quá tham vọng – quá thuần khiết, quá hoàn hảo. Con người thì không thể sống và tiến tới được những mục tiêu bất khả mà Christ đã đặt ra. Sự thật là, con người không thể sống theo lời dạy của Chúa và Jesus nên thừa nhận rằng ông đã thất bại, và cái ý tưởng cứu thế của Chúa là hoàn toàn sai lầm.

Vị Đại Pháp Quan không hẳn là một quái vật. Sự thật, Dostoevsky mô tả ông như một nhân vật đáng ngưỡng mộ trong lịch sử. Ông ta chính là một kim chỉ nam cho tư tưởng thiết yếu của Dostoevsky, rằng con người không thể sống trong thuần khiết, không thể hoàn toàn tốt đẹp, không thể sống theo lời dạy của Chúa – và đây chính là điều mà chúng ta nên thừa nhận với chính mình một cách hòa nhã hơn là phẫn nộ và tự căm ghét chính mình.

Chúng ta phải chấp nhận một thế cờ lớn rằng sự vô lý, sự điên rồ, tính tham lam, ích kỷ và tầm nhìn ngắn hạn là những phần không thể loại bỏ khỏi thân phận làm người và lên kế hoạch tác chiến phù hợp. Và nó không chỉ là một luận điểm bi quan yếm thế về chính trị hay tôn giáo mà chúng ta được giới thiệu cho. Sự thích ứng cơ bản cho luận điểm này chính là một lời diễn giải về cuộc sống của chúng ta: chúng ta không loại trừ chúng ra, chúng ta không ngừng việc vẫn duy trì một chút điên khùng và bướng bỉnh. Và chúng ta không nên giằn vặt chính mình bằng cái giấc mơ mà chúng ta có thể – nếu chúng ta cố gắng đủ – trở thành một giống loài lý tưởng, một giống loài mà những triết gia duy tâm như những tín đồ Cơ-đốc sẵn sàng phác họa cho tất cả chúng ta một cách quá dễ dàng.

Dostoyevsky mất năm 1881. Ông đã sống một cuộc đời không dễ dàng, nhưng ông đã thành công trong việc truyền tải một ý tưởng mà có lẽ ông đã hiểu rõ hơn bất cứ ai trong chúng ta: trong một thế giới mà chúng ta thường có xu hướng yêu thích những câu chuyện lạc quan, vui tươi, chúng ta sẽ luôn chạm trán với những giới hạn của chúng ta như những sinh vật vô cùng thiếu hoàn mỹ và hết sức phức tạp.

Thái độ của Dostoyevsky – ảm đạm nhưng vẫn đầy thương cảm, bi thương nhưng vẫn rất tử tế – là thứ cần thiết hơn bao giờ hết cho thời đại ngây thơ và đa cảm của chúng ta, một thời đại nồng nhiệt bám vào ý tưởng – thứ mà người Nga vĩ đại này căm ghét – rằng khoa học có thể cứu rỗi tất cả chúng ta và rằng chúng ta dù thế nào cũng có thể trở nên hoàn hảo thông qua công nghệ. Dostoyevsky đưa chúng ta đến với một sự thật nhân tính hơn: rằng – như những nhà hiền triết luôn biết – cuộc sống là và luôn là sự chịu dựng những nỗi đau, và vẫn hãy còn có sẵn sự cứu rỗi vĩ đại tiếp nối lời nhắn này trong những tác phẩm nghệ thuật lớn.

Nguồn The Book of Life